Những đường thoi đầu tiên
Tiếng khung cửi lách cách vang lên sau những giờ học chính khóa ở Trường TH-THCS A Túc (xã Lìa, tỉnh Quảng Trị). Quanh những khung dệt, học sinh ngồi sát bên nhau, người chăm chú đưa thoi, người dừng tay hỏi cô giáo cách mắc chỉ, phối màu. Những sợi đỏ, xanh, vàng đan vào nhau, từng chút một hiện thành hoa văn. Không khí lớp học có cả sự tập trung của một giờ thực hành lẫn tiếng cười nói của những đứa trẻ đang khám phá điều mới mẻ. Với nhiều em, chiếc khung dệt không còn chỉ là vật dụng gắn với trang phục truyền thống mà các em vẫn nhìn thấy trong những dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng. Từ khi tham gia Câu lạc bộ (CLB) Dệt truyền thống, các em bắt đầu làm quen với từng công đoạn để tạo nên tấm vải. Những thao tác tưởng đơn giản lại đòi hỏi sự kiên nhẫn; chỉ một lần mắc chỉ chưa đúng, đường dệt có thể không đều, hoa văn khó thành hình như mong muốn.
CLB ra đời vào mùa hè năm 2024, sau đợt tập huấn kỹ năng dệt thổ cẩm do Tổ chức Plan hỗ trợ nhà trường. Từ hoạt động ban đầu ấy, Trường TH-THCS A Túc quyết định duy trì việc truyền dạy nghề trong môi trường học đường. Năm học 2026-2027 là năm thứ ba CLB hoạt động, với 20 thành viên gồm 5 giáo viên và 15 học sinh các khối 6, 7, 8, 9. Mỗi tuần hai buổi, những chiếc khung dệt lại được sử dụng, đều đặn như một phần sinh hoạt của trường. Thầy Trần Xuân Linh, Hiệu trưởng Trường TH-THCS A Túc, cho biết nhà trường đưa nghề dệt vào trường học không chỉ để học sinh có thêm hoạt động trải nghiệm mà còn nhằm gìn giữ cội nguồn văn hóa. “Những gì các em học được từ khung dệt có giá trị vượt ra ngoài một kỹ năng thủ công. Đó là sự hiểu biết về nghề truyền thống của cộng đồng, về công sức của người làm ra sản phẩm và về những giá trị đã được trao truyền qua nhiều thế hệ”, thầy Linh nói.
Nhưng muốn học sinh biết dệt, trước hết phải có người chỉ dạy. CLB Dệt truyền thống được nhà trường thành lập do cô giáo Hồ Thị Hậu làm chủ nhiệm trực tiếp hướng dẫn giáo viên và học sinh. Cô Hậu truyền lại những kỹ thuật cơ bản, từ cách mắc chỉ, đánh suốt đến phối màu, tạo hoa văn. Các em học sinh có năng khiếu được chọn để hỗ trợ giáo viên chỉ cho các em học sau.
Cô Hậu chia sẻ: “Qua những buổi học cùng nghệ nhân, tôi hiểu thêm về nghề dệt truyền thống của dân tộc mình và cảm nhận rõ hơn trách nhiệm truyền lại những kiến thức ấy cho học sinh. Ngoài giờ dạy, tôi cũng thường xuyên tìm tòi, bồi dưỡng thêm kỹ năng để có thể hướng dẫn các em tốt hơn”. Hiện CLB mới tập trung vào những bước dệt cơ bản. Học sinh đang học cách làm chủ khung dệt, tạo những họa tiết đơn giản, chưa thể thực hiện đầy đủ các kỹ thuật phức tạp của nghề. Bởi vậy, mỗi buổi thực hành vẫn là một lần các em tự sửa những chỗ chưa đúng, làm lại những công đoạn chưa thành thạo. Từ những đường dệt đầu tiên, nghề truyền thống dần trở nên gần gũi hơn với những người trẻ vốn ít có cơ hội trực tiếp học nghề.
Không chỉ dệt, các thành viên còn được tìm hiểu về nghề truyền thống và tập hát những bài dân ca của đồng bào. Những giờ sinh hoạt vì thế mở rộng từ kỹ năng làm ra tấm vải sang những câu chuyện văn hóa gắn với đời sống người Pa Cô, Vân Kiều. Với cô Hồ Thị Hậu, điều đáng quý là học sinh được tiếp cận những giá trị ấy bằng trải nghiệm của chính mình, thay vì chỉ nghe kể hay đọc trong sách.
Các sản phẩm do học sinh thực hiện đã từng được trưng bày, giới thiệu tại các hoạt động của nhà trường và địa phương. Dù còn ở mức cơ bản, đó là dịp để các em nhìn thấy thành quả của quá trình luyện tập, đồng thời đưa sản phẩm từ lớp học đến gần hơn với cộng đồng.
Để nghề cũ tìm được hướng đi mới
Em Hồ Thị Hoa, học sinh lớp 9 đã theo học ở CLB này suốt 3 năm nay. Hoa bảo: “Em mong CLB tiếp tục được duy trì để em có thêm thời gian rèn luyện kỹ năng, sau này truyền lại những điều đã học cho các bạn khóa sau. Qua mỗi buổi thực hành, em không chỉ được sử dụng khung dệt, học cách phối màu, tạo hoa văn mà còn hiểu thêm về ý nghĩa của những họa tiết trên thổ cẩm và công sức của người làm nghề”. Còn với Hồ Thị Tâm Như, học sinh lớp 8, hào hứng khi được học dệt cùng các cô giáo và bạn bè. “Em muốn tự tay làm ra những tấm thổ cẩm truyền thống, đồng thời học hỏi thêm để có thể sáng tạo. Như vẫn mặc trang phục truyền thống trong những dịp đặc biệt của nhà trường và cộng đồng. Với em, được trực tiếp làm nên tấm vải mình vẫn nhìn thấy trên trang phục là một cách khác để hiểu và thêm yêu nét văn hóa của dân tộc”.
Nghề dệt thổ cẩm của người Pa Cô, Vân Kiều từng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhưng khi sản phẩm công nghiệp ngày càng phổ biến, việc làm ra một tấm vải thủ công mất nhiều thời gian, đầu ra lại không ổn định, không ít người dần rời khung cửi. Trong bối cảnh ấy, việc đưa nghề vào trường học như mở thêm một con đường để lớp trẻ tiếp cận, dù để khôi phục nghề vẫn cần nhiều điều kiện hơn những giờ học thực hành. Cô Hồ Thị Hậu cho biết mong muốn của mình là CLB có thêm nguyên vật liệu, công cụ và cơ hội mời nghệ nhân tiếp tục truyền nghề. Hiện giáo viên vẫn phải tự tìm tòi, bổ sung kiến thức để hướng dẫn học sinh; trong khi muốn các em nâng cao tay nghề, tạo được những sản phẩm đa dạng hơn, cần có thêm thời gian thực hành và sự chỉ dẫn từ người am hiểu nghề. Nhà trường cũng định hướng phát triển sản phẩm thổ cẩm theo những hình thức phù hợp với đời sống hiện đại. Nếu có đủ điều kiện về nguyên liệu, công cụ, kỹ thuật dệt và may thành phẩm, sản phẩm có thể phục vụ nhu cầu tại địa phương, các dịp lễ hội, cưới hỏi hoặc được giới thiệu tại những điểm du lịch, làm quà lưu niệm. Đây là hướng đi đang được đặt ra, đòi hỏi sự đồng hành của nhà trường, nghệ nhân, cộng đồng và những đơn vị có khả năng hỗ trợ nghề truyền thống.
Nghệ nhân Hồ Thị Chưa - người trực tiếp đứng lớp tập huấn trao truyền nghề dệt cho cô trò Trường TH-THCS A Túc bộc bạch: “Nghề dệt thổ cẩm từ lâu gắn bó với đời sống phụ nữ Pa Cô, Vân Kiều dọc dãy trường Sơn, tạo nên những bộ trang phục truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Để hoàn thành một tấm vải, người thợ cần 3-5 ngày dệt và thêm 2-3 ngày cắt may thành phẩm. Mỗi sản phẩm không chỉ phục vụ sinh hoạt, hiện diện trong những dịp trọng đại mà còn kết tinh những giá trị văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của đời sống và thị hiếu tiêu dùng, nghề dệt thổ cẩm từng đứng trước nguy cơ mai một. Nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, lớp trẻ ít mặn mà với nghề, trong khi sản phẩm may mặc công nghiệp ngày càng phổ biến. Tiếng thoi đưa vì thế thưa dần, sắc màu thổ cẩm cũng dần vắng bóng trong những bản làng vùng cao. Vì vậy điều tôi mong nhất là các cháu biết dệt, hiểu giá trị của nghề truyền thống và sau này còn muốn làm nghề. Nghề dệt thổ cẩm không thể chỉ trông chờ vào những người lớn tuổi. Nếu lớp trẻ không học, không thực hành thì những kinh nghiệm, hoa văn của người xưa sẽ khó được tiếp nối. Tôi mong có thể truyền lại những gì mình biết cho thầy cô, học sinh, để từ những bài học đầu tiên, các cháu thêm yêu nghề và có ý thức gìn giữ văn hóa của dân tộc mình”.
Chia tay thầy trò Trường TH-THCS A Túc giữa chiều vàng rực nắng, tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang trong một góc hội trường. Trong lớp học ấy, những sợi chỉ nhiều màu đang chờ được mắc lên khung, những đường dệt mới chờ thời gian để thành hình. Thầy Trần Xuân Linh nói: “Các em học sinh mới đi những bước đầu tiên trên hành trình làm quen với nghề của dân tộc mình. Chưa thể biết bao nhiêu em sẽ gắn bó với khung cửi khi rời mái trường. Nhưng từ những buổi học đều đặn ở đây, nghề dệt sẽ có thêm những người trẻ muốn tìm hiểu, thực hành và truyền lại điều mình biết”.
Bài và ảnh: PHAN VĨNH YÊN