Kêu gọi bầu cử - nước cờ gây tranh cãi của cựu Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine

Kêu gọi bầu cử thời chiến

Trong tuần này, hơn một tháng sau khi bị bãi nhiệm, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov bất ngờ công khai kêu gọi tổ chức bầu cử giữa thời chiến. Động thái này đã đưa cuộc tranh luận vốn bị Kiev kiên quyết bác bỏ mỗi khi Nga hay Mỹ nhắc tới trở thành tâm điểm của dư luận.

Ông Fedorov cho rằng Ukraine cần "cơ chế an toàn và thực tế" để tiến hành bầu cử trong thời chiến, nhằm bảo đảm quyền bầu cử cho binh sĩ ngoài mặt trận, người dân Ukraine ở nước ngoài và những người đang sống tại các khu vực tiền tuyến.

Lời kêu gọi được đưa ra sau nhiều tuần biến động chính trị ở Ukraine khi các cuộc biểu tình nổ ra phản đối việc Tổng thống Volodymyr Zelensky bãi nhiệm ông Fedorov khỏi ghế Bộ trưởng Quốc phòng.

Trong nhiều năm, câu trả lời của Ukraine trước đề xuất tổ chức bầu cử thời chiến vô cùng đơn giản: Không phải lúc này. Các cuộc thăm dò dư luận gần đây cho thấy phần lớn người dân Ukraine không mong muốn bầu cử trước khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn. Tuy nhiên, sự đồng thuận đó đang ngày càng khó duy trì.

Ý tưởng bầu cử không phải là mới. Một số quan chức Ukraine đã âm thầm thảo luận về khả năng tổ chức bầu cử trong nhiều tháng.

Vào giữa tháng 6, tại khu phức hợp chính phủ ở ngoại ô Kiev đã diễn ra cuộc họp cấp cao hiếm hoi, quy tụ những nhân vật quyền lực nhất trong bộ máy lãnh đạo thời chiến của Ukraine.

"Chúng ta cần tổ chức bầu cử vào tháng 9 hoặc tháng 10", ông Fedorov nói với các quan chức có mặt tại cuộc họp.

Đội ngũ của ông Zelensky từng nghiêm túc cân nhắc việc tổ chức bầu cử tổng thống sớm nhất vào giữa mùa thu, sau khi các cuộc thăm dò dư luận bảo mật cho thấy mức độ ủng hộ dành cho Tổng thống cao hơn so với dự đoán.

Logic rất rõ ràng: Mức độ tín nhiệm của ông Zelensky đang tăng lên, vì vậy chính quyền có thể tranh thủ thời cơ trước khi tình hình chính trị có sự thay đổi mới.

Tuy nhiên, cuối cùng ông Zelensky đã quyết định không tổ chức bầu cử. Lập trường này cũng nhận được sự ủng hộ từ đối thủ chính trị lớn nhất của ông vào thời điểm đó là Đại sứ Ukraine tại Anh Valerii Zaluzhnyi, nguyên Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine.

Nhiệm kỳ 5 năm theo hiến định của ông Zelensky đã kết thúc vào tháng 5/2024, làm dấy lên những tranh cãi về tính hợp hiến của ông. Dù vậy, bầu cử không phải là yếu tố duy nhất quyết định tính dân chủ của một quốc gia, nhất là khi Ukraine đang trong thời chiến.

Kể từ khi xung đột nổ ra vào năm 2022, phần lớn xã hội Ukraine đã chấp nhận thực tế: cử tri, giới xã hội dân sự và các đảng đối lập rộng rãi đồng thuận hoãn bầu cử để đổi lấy sự tồn vong và ổn định quốc gia trong một cuộc chiến sinh tử.

Theo lệnh thiết quân luật được Ukraine áp đặt ngay ngày đầu tiên của cuộc chiến, các cuộc bầu cử bị tạm dừng, trong khi các quan chức đắc cử tiếp tục duy trì chức vụ cho đến khi có thể tổ chức kỳ bầu cử mới. Các khảo sát và tổ chức xã hội dân sự liên tục ghi nhận sự ủng hộ mạnh mẽ của công chúng đối với việc ưu tiên phòng thủ và giữ gìn khối đại đoàn kết dân tộc hơn là bầu cử thời chiến.

Sự đồng thuận này cũng giúp bảo vệ ông Zelensky trước những chỉ trích. Tuy nhiên, sự đồng thuận ngầm ấy lại đang bị thách thức ngay từ bên trong.

Chính phủ cải tổ

Đầu năm nay, Ukraine tưởng chừng như đang ở trong một vị thế tương đối thuận lợi.

Vào tháng 5, lần đầu tiên kể từ năm 2023, Ukraine đã giành lại quyền kiểm soát nhiều lãnh thổ hơn diện tích mà Nga chiếm giữ.

Những tiến triển trên chiến trường đồng thời thúc đẩy chỉ số tín nhiệm của ông Zelensky: Tỷ lệ ủng hộ ông đã tăng từ 53% vào tháng 2 lên 62% vào đầu tháng 3. Đầu tháng 7, 61% người dân Ukraine tuyên bố vẫn tin tưởng ông Zelensky, trong khi 34% bày tỏ sự không tin tưởng.

Sau đó, ông Zelensky bất ngờ cải tổ chính phủ quy mô lớn. Quyết định bãi nhiệm ông Fedorov là điều đặc biệt khó hiểu đối với công chúng. Ông Fedorov vốn là một trong những quan chức được yêu mến nhất trong chính phủ. Ông trực tiếp giám sát các cải cách nâng cao năng lực quân sự, hiện đại hóa quân đội và mở rộng quy mô sản xuất máy bay không người lái (UAV) cho Ukraine.

Ông Zelensky không giải thích chi tiết cho quyết định bãi nhiệm này, mà chỉ nhắc đến mâu thuẫn được cho là giữa ông Fedorov và cựu Tổng tư lệnh Oleksandr Syrskyi. Lời giải thích này không thể xoa dịu được sự bất bình của dư luận.

Làn sóng biểu tình bùng nổ khắp Ukraine, hàng nghìn người đã đổ ra đường tại Kiev và các thành phố khác, yêu cầu phục chức cho ông Fedorov, cách chức ông Syrskyi. Cuối cùng, ông Zelensky đã cách chức ông Syrskyi và bổ nhiệm tướng Mykhailo Drapatyi được kính trọng, lên thay thế ông Fedorov.

Động thái này được nhiều người dân Ukraine hoan nghênh, khiến các cuộc biểu tình sau đó giảm bớt quy mô. Mặc dù vậy, mâu thuẫn cốt lõi chưa được giải quyết: ông Fedorov vẫn bị gạt ra ngoài.

Nhận thấy không còn cơ hội quay lại bộ máy, ông Fedorov yêu cầu tổ chức bầu cử để tái thiết lập lại hệ thống. Đáng nói là đề xuất bầu cử của ông Fedorov lại đi ngược lại mong muốn của chính những người đã xuống đường đòi đưa ông trở lại bộ máy chính quyền hiện tại.

Một người biểu tình có tên Dmytro Kozatynskyi chia sẻ: "Xuống đường biểu tình chắc chắn không phải cho các chương trình nghị sự bầu cử”.

"Việc tổ chức bầu cử trong tình trạng thiết quân luật là điều bất khả thi cả về mặt pháp lý lẫn chính trị. Cách dễ nhất để thua trong cuộc chiến này là phát động bầu cử, điều chắc chắn sẽ dẫn đến sự chia rẽ chính trị nội bộ", Oleksandr Merezhko, một nghị sĩ Ukraine, nhấn mạnh.

Nghị sĩ Mykyta Poturaiev, người vốn ủng hộ ông Fedorov, thậm chí còn thể hiện quan điểm gay gắt hơn. "Tôi tuyệt đối không ủng hộ ý tưởng này, ít nhất là không phải ở giai đoạn này của chiến tranh”, ông nói.

Mùa đông là mối lo ngại đặc biệt lớn với Ukraine, khi Nga dự kiến tiếp tục nhắm mục tiêu vào hạ tầng năng lượng của Ukraine.

"Thật kỳ quặc khi thậm chí nghĩ đến chuyện lựa chọn giữa máy bay không người lái Shahed và tên lửa đạn đạo. Ông Fedorov đang xa rời thực tế", một quan chức cấp cao từ Văn phòng Tổng thống Zelensky bình luận.

Trong khi đó, đội ngũ của ông Fedorov dẫn lại chính lập luận của ông: Dân chủ không phải là thứ mà Ukraine có thể hoãn lại vô thời hạn chỉ vì bị tấn công.

Ông chưa tuyên bố liệu có ra ứng cử hay không nếu kỳ bầu cử diễn ra. Những người thân cận với ông Fedorov cho biết hiện tại ông không có ý định thành lập một đảng phái hay phong trào chính trị nào, mà có kế hoạch làm việc trong lĩnh vực công nghệ quân sự và các viện nghiên cứu.

Thời điểm xảy ra vụ việc đã cho thấy vấn đề rộng lớn hơn mà chính phủ Ukraine đang phải đối mặt: Cuộc tranh luận chính trị về bầu cử giờ đây không còn nằm trong bối cảnh như vài năm trước, mà đang trở nên phức tạp hơn nhiều.

Bầu cử liệu có khả thi?

Luật thiết quân luật của Ukraine nghiêm cấm rõ ràng việc tổ chức bầu cử tổng thống, quốc hội và địa phương trong thời chiến.

Hiến pháp Ukraine gia hạn quyền hạn của Quốc hội cho đến khi tình trạng thiết quân luật kết thúc. Tuy nhiên, hiến pháp lại không có các điều khoản tương tự dành cho bầu cử tổng thống hay chính quyền địa phương.

Điều đó có nghĩa là, để tổ chức bầu cử tổng thống, Ukraine sẽ phải dỡ bỏ tình trạng thiết quân luật hoặc sửa đổi luật quản lý tình trạng này.

Ngay cả khi các rào cản pháp lý được gỡ bỏ, việc tổ chức cuộc bầu cử trong hoặc ngay sau xung đột cũng đòi hỏi công tác chuẩn bị hết sức phức tạp.

Ukraine sẽ cần thông qua luật bầu cử đặc biệt, sửa đổi các luật hiện hành, cập nhật lại danh sách cử tri, dành thời gian cho việc đăng ký cử tri cùng các chiến dịch thông tin đại chúng, và thiết lập quy trình bỏ phiếu tại các khu vực chịu ảnh hưởng bởi chiến sự.

Chính quyền cũng sẽ phải bảo vệ quá trình bỏ phiếu khỏi nguy cơ bạo lực chính trị, các cuộc tấn công mạng và sự can thiệp từ bên ngoài. Họ cần có các phương án sắp xếp cho người dân Ukraine đang sống ở nước ngoài và cho lực lượng quân nhân đang làm nhiệm vụ trên chiến trường.

Đất nước cũng sẽ phải lập kế hoạch chuyển giao từ cơ chế quản lý quân sự sang dân sự, đảm bảo nguồn kinh phí và nhân lực, cũng như bổ sung các vị trí còn trống trong Ủy ban Bầu cử Trung ương.

Không có nhiệm vụ nào trong số này là dễ dàng. Đó là lý do vì sao một số người dân Ukraine coi đề xuất của ông Fedorov là thiếu thực tế, trong khi những người khác lại xem đây là sự khởi đầu của một cuộc thảo luận cần thiết.

Ông Fedorov chưa đưa ra một cơ chế có sẵn để biến cuộc bầu cử thành hiện thực.

Tuy nhiên, ông đã làm được một điều có thể mang lại hệ quả lớn hơn: ông đã biến việc đặt câu hỏi xem liệu Ukraine có nên bắt đầu tìm ra giải pháp cho kỳ bầu cử hay không trở thành một điều chấp nhận được về mặt chính trị.