Chùa Long Đọi Sơn (hay còn gọi là chùa Đọi) là ngôi cổ tự có bề dày lịch sử gần 1.000 năm. Hiện nay, chùa tọa lạc trong khuôn viên rộng 10.000 m² giữa rừng cây xanh mát trên đỉnh núi Đọi.
Chùa được khởi dựng vào khoảng những năm 1054-1058, dưới thời vua Lý Thánh Tông. Đến thời vua Lý Nhân Tông, công trình tiếp tục được mở rộng, xây dựng bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh (giai đoạn 1118-1121), đưa nơi đây trở thành đại danh lam, hành cung và là trung tâm Phật giáo lớn thời Lý.
Chùa có kiến trúc kiểu “nội công ngoại quốc”, từng trải qua nhiều lần trùng tu, trong đó lần trùng tu quy mô lớn nhất vào thế kỷ XVII.
Để lên tới chùa, du khách phải đi qua 373 bậc đá men theo sườn núi. Càng lên cao, không gian càng trở nên khoáng đạt.
Cổng Tam quan mang vẻ cổ kính, rêu phong, nổi bật giữa không gian xanh mát, được bao bọc bởi những hàng cây cổ thụ lâu năm.
Không gian xanh mát, yên tĩnh của chùa Long Đọi Sơn mang đến cảm giác thư thái, bình yên cho Phật tử và du khách khi tìm về chốn cửa Phật, tạm gác lại những bộn bề của cuộc sống thường nhật.
Trải qua bao biến cải thăng trầm của lịch sử, chùa Long Đọi Sơn vẫn lưu giữ được vẻ cổ kính, linh thiêng cùng những dấu ấn kiến trúc, mỹ thuật đặc sắc thời Lý.
Hai bên chùa là dãy hành lang thờ mười tám vị La Hán.
Một trong những hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt được lưu giữ tại chùa Long Đọi Sơn là bảo vật quốc gia bia Sùng Thiện Diên Linh và bộ tượng Kim Cương.
Bảo vật quốc gia bia Sùng Thiện Diên Linh được dựng năm 1121 dưới triều vua Lý Nhân Tông. Tấm bia được làm từ đá xanh nguyên khối, cao khoảng 2,5 m, rộng 1,75 m, dày 0,3 m. Hai mặt bia khắc chữ, ghi lại những nội dung liên quan đến việc xây dựng bảo tháp. Đây là hiện vật độc bản, có kích thước lớn nhất trong số các bia đá thời Lý, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật điêu khắc.
Ngoài bia Sùng Thiện Diên Linh, chùa Long Đọi Sơn còn lưu giữ bộ 6 pho tượng Kim Cương được công nhận là bảo vật quốc gia. Các pho tượng được chế tác từ đá sa thạch nguyên khối màu xám, tạc trong tư thế đứng, có kích thước tương đương người thật. Mỗi pho tượng nặng khoảng 2 tấn, thể hiện trình độ điêu khắc tinh xảo của nghệ nhân thời Lý.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, năm 2017, quần thể di tích chùa Long Đọi Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia năm 2019.