Thấy nhiều người tin, mình cũng tin
Nguyễn Thụy Quỳnh Trâm (24 tuổi, ngụ P.Thủ Đức, TP.HCM) cho biết mỗi khi lướt mạng xã hội, cô thường dừng lại lâu hơn trước những bài viết có lượng tương tác lớn. "Khi đọc một bài chỉ vài chục lượt thích thì mình nhanh tay lướt qua. Nhưng khi gặp bài có chục ngàn lượt thích, chia sẻ hay bình luận, mình ngay lập tức thấy tò mò hơn và cảm giác thông tin đó có vẻ đáng tin hơn", Trâm nói. Với những sự vụ gây tranh cãi, Trâm cho biết thường kéo xuống phần bình luận để xem mọi người phản ứng thế nào. "Càng đọc, mình càng gật gù, nghĩ nhiều người cùng nói như vậy thì chắc phải có lý do", Trâm kể.
Gần đây, một "ngôi sao" liên tục bị réo tên trên mạng xã hội. Trâm lập tức bị cuốn vào hàng loạt bài đăng, video và bình luận. "Có lúc thấy mọi người tức giận quá thì mình cũng bực theo. Thế nhưng khi xuất hiện thêm những thông tin khác, mình lại lập tức "quay xe". Khi ấy mình mới nhận ra bản thân chỉ đang nghe một phía, chưa rõ đúng sai mà cảm xúc đã chạy trước rồi", Trâm cho hay.
Giữa dòng thông tin liên tục trên mạng xã hội, chúng ta cần tỉnh táo để không vô thức bị cuốn theo quan điểm của số đông
ẢNH: AN VY
Với Lê Thanh Thủy (27 tuổi, ngụ P.Linh Xuân, TP.HCM), sức kéo của số đông không ồn ào như những cơn bão mạng mà len lỏi đầy tinh vi. Chỉ cần thấy bạn bè đồng loạt chia sẻ một góc nhìn, đổi ảnh hay hào hứng bắt nhịp một xu hướng, Thủy vô thức bị cuốn theo. "Nhiều khi nội dung đó chẳng mấy liên quan đến mình, nhưng thấy ai trên mạng cũng rôm rả bàn tán, tâm lý mình lập tức dao động. Nỗi sợ bị bỏ rơi, sợ đứng ngoài cuộc khiến mình vội vã bấm chia sẻ", Thủy bộc bạch.
Trần Cao Minh Anh (23 tuổi, làm việc ở P.Xuân Hòa, TP.HCM) cho biết mỗi khi theo dõi một bài đăng "bóc phốt", cô thường kéo xuống đọc hàng trăm bình luận bên dưới. Từ chỗ chưa có quan điểm rõ ràng, nhưng càng tiếp xúc với những lời lẽ nặng nề, ngọn lửa bức xúc trong cô càng bùng cháy theo đám đông. "Nếu không đọc hàng trăm bình luận phẫn nộ trước đó, có khi mình đã không phản ứng mạnh như vậy. Đám đông thực sự có một sức lây lan cảm xúc rất đáng sợ", Minh Anh chia sẻ.
Nếu không đọc hàng trăm bình luận phẫn nộ trước đó, có khi mình đã không phản ứng mạnh như vậy. Đám đông thực sự có một sức lây lan cảm xúc rất đáng sợ.
Trần Cao Minh Anh (23 tuổi, làm việc ở P.Xuân Hòa, TP.HCM)Vì sao não bộ thích "đi đường tắt" ?
PGS-TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục, ĐH Quốc gia Hà Nội, cho rằng internet và mạng xã hội đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống người trẻ. Theo số liệu ông cung cấp, tại Việt Nam, 78,6% dân số sử dụng internet; 73,7% sử dụng mạng xã hội. Khảo sát trên 1.015 học sinh THCS và THPT tại ba miền cho thấy 90,54% sử dụng TikTok; 22,5% dành trên 6 giờ đồng hồ mỗi ngày cho mạng xã hội.
Theo PGS-TS Trần Thành Nam, trong một thế giới quá tải thông tin, con người có xu hướng giảm bớt "lao động trí não" để xử lý nhanh hơn. Điều gì được nhiều người tin, ủng hộ thường được xem là có cơ sở hơn. Sự đồng thuận của số đông vì vậy trở thành tiêu chí tham khảo tạo cảm giác an toàn, thậm chí xuất hiện tâm lý "nếu sai thì cũng có rất nhiều người sai giống mình".
Mạng xã hội hiện diện thường trực trong đời sống người trẻ
ẢNH MINH HỌA: AN VY
Thạc sĩ tâm lý Thạch Trần Bạch Long, giảng viên thỉnh giảng tại Viện Ứng dụng khoa học tâm lý giáo dục TP.HCM, cho rằng hiện tượng này liên quan đến hiệu ứng bằng chứng xã hội (social proof). Theo ông Long, khi đối mặt với dòng thông tin khổng lồ, bộ não có xu hướng chọn "đường tắt", dùng số đông làm thước đo cho sự thật, từ đó dễ lầm tưởng thông tin có nhiều lượt thích, chia sẻ thì chắc chắn đúng. Nhu cầu thuộc về cộng đồng, nỗi sợ bị bỏ lại và áp lực khi thấy bạn bè cùng quan điểm còn khiến người trẻ ngại tách khỏi dòng chảy chung để bảo vệ chính kiến.
Khi cơn giận cũng có thể lây lan
PGS-TS Trần Thành Nam cho rằng câu chuyện trên mạng thường được truyền tải từ quan điểm của người viết. Các nội dung muốn lan truyền thường khai thác các khía cạnh kích thích cảm xúc, khiến người đọc có cảm giác mình trở thành "người phán xử" hay đang đứng ra bảo vệ lẽ phải. Theo ông, nhu cầu khẳng định bản thân, thể hiện bản sắc và bày tỏ thái độ trên mạng cũng đáng chú ý ở người trẻ. Khi chỉ nghe thông tin một phía mà chưa nhìn được toàn cảnh, họ thiếu cơ sở để tư duy phản biện và dễ phản ứng bằng cảm xúc. Ngoài ra, PGS Nam lưu ý người đang quá tải, căng thẳng, đói, mệt có thể đưa những ấm ức sẵn có vào câu chuyện đang đọc khiến phản ứng cảm xúc mạnh hơn.
Thạc sĩ tâm lý Thạch Trần Bạch Long lý giải trong các vụ "bóc phốt", công kích tập thể hay tin đồn, cá nhân còn có thể chịu tác động của hiệu ứng lây lan cảm xúc (emotional contagion) và sự ẩn danh trên không gian mạng. Theo ông, sự ẩn danh có thể làm suy yếu rào cản đạo đức, khiến người ta dễ tham gia vào các hành vi phán xét mà ngoài đời thực có thể họ sẽ không làm. Ông Long cũng cho rằng các cuộc tranh cãi trên mạng thường bị đẩy về hai cực trắng - đen. Khi tin rằng mình đang đứng về "phe chính nghĩa", người tham gia dễ phản ứng theo cảm xúc phẫn nộ tức thời mà bỏ qua những "vùng xám" của sự thật.
Theo thạc sĩ Long, có nhiều dấu hiệu để phân biệt đồng thuận với hùa theo. Hùa theo thường xuất phát từ cảm xúc nhất thời trước lượng tương tác lớn, mang tâm lý bốc đồng, sợ bị bỏ lại và dễ công kích theo cách nhìn trắng - đen. Trong khi đó, đồng thuận đến từ việc tìm hiểu, có bằng chứng, giữ được sự bình tĩnh và sẵn sàng lắng nghe ý kiến trái chiều.
Với những thông tin khiến bản thân quá phẫn nộ, ông Long gợi ý người dùng mạng xã hội có thể tạm rời màn hình ít nhất 15 phút để hạ nhiệt cảm xúc, tránh phản ứng bốc đồng. Sau đó, nên tự hỏi nguồn tin xuất phát từ đâu, động cơ của người đăng là gì, bản thân đang đồng tình vì có đủ căn cứ hay chưa, hay chỉ vì nhiều người khác đang đồng tình.
Thạc sĩ Long khuyên mọi người chủ động tìm kiếm ý kiến trái chiều, nhanh chóng thoát khỏi "bong bóng thông tin", xem xét những "vùng xám" thay vì vội vàng phán xét đúng - sai. "Hoặc ta có thể thử một câu hỏi đơn giản hơn: Nếu che hết lượt thích, lượt chia sẻ và hàng ngàn bình luận bên dưới, liệu mình có còn nghĩ như lúc đầu?", ông Long nói. (còn tiếp)