Mùa cháy rừng tàn khốc nhất lịch sử Tây Ban Nha
Mùa thu năm 2026 chứng kiến châu Âu đang từng bước hồi phục sau một trong những mùa cháy rừng lớn nhất lịch sử. Những đám cháy rộng đã tàn phá các quốc gia như Tây Ban Nha, Pháp, Hy Lạp..., thiêu rụi 699.000 ha rừng. Diện tích ấy bằng khoảng 1,7 triệu mẫu Anh, tức là lớn gấp bốn lần Thủ đô London của Anh.
Không khó để chỉ ra nguyên nhân của mùa cháy rừng tàn khốc ấy là các hiện tượng biến đổi khí hậu, Trái đất nóng lên. Nhưng bên cạnh đó, còn một nguyên nhân khác cũng đóng vai trò đáng kể, đó là tình trạng nông dân rời bỏ ruộng đồng, khiến nông thôn châu Âu ngày càng vắng vẻ.
Một khảo sát của Reuters tại vùng nông thôn phía tây Madrid (Tây Ban Nha) những năm 50 thế kỷ trước cho thấy, bức tranh đồng quê trù phú, với những vùng trồng trọt rộng lớn. Nhờ hoạt động nông nghiệp phát triển thời kỳ đó, đất đai được phân thành những vùng riêng biệt bởi hệ thống đường bộ, công trình thủy lợi và các cánh đồng hoa màu. Nếu một đám cháy bùng phát, không gian chia cắt ấy sẽ hạn chế ngọn lửa lan rộng.
Tới những năm 1975, dấu hiệu về sự suy giảm hoạt động ở nông thôn Tây Ban Nha đã trở nên rõ ràng hơn. Cây bụi, cỏ bắt đầu mọc cao trên những vùng nông nghiệp bị bỏ hoang, làm dày thêm và nối liền thảm thực vật thành những vùng lớn. Các thập niên tiếp theo, những khu rừng mới bắt đầu hình thành. Diện tích rừng lan rộng trên vùng đất nông nghiệp cũ, kết nối với nhau thành những khu vực rộng lớn hơn.
Từ đây, nghịch lý xuất hiện: Rừng mới càng xuất hiện, chúng càng tạo nguy cơ cháy rừng lan rộng. Ngày nay, nếu một đám cháy bùng phát, thảm thực vật sẽ cung cấp nhiên liệu tự nhiên cho ngọn lửa lan rộng.
Tại Tây Ban Nha năm nay, đám cháy bắt đầu ngày 22/7 khi tia lửa từ máy móc nông nghiệp gây hỏa hoạn tại Burgohondo, một làng miền núi cách Madrid khoảng 90km về hướng tây. Được gió mạnh tiếp sức, ngọn lửa lan nhanh, buộc chính quyền Tây Ban Nha phải sơ tán khoảng 60.000 dân. Đến ngày 26/7, đám cháy này hợp nhất với hai đám cháy khác trong vùng. Phải mất gần ba tháng, các đám cháy mới được dập tắt hoàn toàn nhưng trước đó, chúng đã thiêu rụi 63.000 ha đất, phá hủy nhiều nhà cửa, kho tàng…
Đó chỉ là một trong hàng chục vụ cháy rừng lớn ở Tây Ban Nha mùa hè vừa qua, khiến hơn 300.000 ha rừng bị thiêu rụi. Thống kê này cao gấp ba lần trung bình hằng năm của hai thập kỷ qua; 21 người đã chết trong các thảm họa, biến năm 2026 trở thành mùa cháy rừng chết chóc nhất lịch sử Tây Ban Nha.
Các chuyên gia, quan chức lâm nghiệp và chủ đất đã lên tiếng trước tình hình này. Họ cùng thống nhất cho rằng, công tác bảo dưỡng đất đai và các biện pháp phòng, chống cháy rừng hiện tại là chưa đủ khi các khu rừng trên cả nước đang mở rộng giữa tình hình khí hậu nóng lên. Đây là hệ quả tất yếu của một quá trình đã bắt đầu từ nửa sau thế kỷ 20, khi hàng triệu người Tây Ban Nha rời bỏ các vùng nông thôn, chuyển lên thành phố. Xu hướng này được thúc đẩy mạnh mẽ hơn bởi hoạt động cơ giới hóa nông nghiệp và nhu cầu tìm kiếm việc làm mới tại các thành phố và thị trấn công nghiệp hóa.
Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB) những năm 60 thế kỷ trước, khoảng 56% người dân Tây Ban Nha sống ở thành thị. Đến năm 2024, con số này là 80%. Qua thời gian, những vùng đất mà con người đã để lại ở nông thôn dần bị bỏ hoang, cây cối mọc um tùm. Yếu tố đó tạo điều kiện cho diện tích rừng của Tây Ban Nha tăng 38% trong 35 năm qua, đạt 19,1 triệu ha, vượt xa diện tích đất đang được sử dụng cho nông nghiệp.
Theo Reuters, điểm chung của các khu vực bị cháy rừng trong năm nay là chúng đều nằm ở các vùng có diện tích rừng tăng mạnh, có nơi tăng tới 54% trong 28 năm. Dữ liệu của Cơ quan Môi trường châu Âu (EEA) cho thấy, đất nông nghiệp ở Tây Ban Nha đã bị chuyển thành vùng cây bụi và rừng non với tốc độ đáng kể.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra trên khắp các quốc gia khác ở khu vực Địa Trung Hải, nơi cháy rừng đều đạt tới nguy cơ cao. Dữ liệu của LHQ cho thấy, diện tích rừng tại châu Âu đã tăng thêm 11% từ năm 1990 tới nay. Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italy, Hy Lạp đều đang đối mặt tình trạng này. Ông Alex Held, chuyên gia về cháy rừng tại Viện Rừng châu Âu (EFI) khẳng định: “Nhiều khu vực đang trở nên rậm rạp hơn. Sự tái sinh của các khu rừng kiểu này thường xuyên đi kèm với các loại thực vật dễ cháy”.
Khó khăn trong phòng, chống cháy rừng
Vấn đề của các quốc gia châu Âu Địa Trung Hải vì thế là quản lý các khu rừng mới này. Nghiên cứu của Trường đại học Lleida (Tây Ban Nha) cho hay, chuỗi “thang lửa” trong cháy rừng có thể bắt đầu từ các mồi lửa nhỏ ở bụi rậm, cây bụi thấp, rồi leo lên tán cây. Khi lửa lên được tán cây, nó sẽ trở nên “bất trị”, bùng phát với cường độ vượt xa khả năng kiểm soát của lực lượng cứu hỏa. Chiều ngược lại, các khu rừng được phát quang bụi rậm, chăn thả gia súc thường xuyên sẽ phá vỡ chuỗi “thang lửa” đó, góp phần giúp dập lửa dễ dàng hơn.
Việc diện tích rừng gia tăng do đó lại đang tạo ra nguy cơ cháy rừng cao hơn. Vụ cháy rừng hồi tháng 7 năm nay đã lan đến khu vực chỉ cách Madrid chỉ 35km. Đó là lần đầu trong lịch sử thủ đô của Tây Ban Nha bị đe dọa bởi một vụ cháy rừng. Chính quyền Tây Ban Nha đã hành động để chống lại cháy rừng. Bên cạnh các biện pháp dập lửa truyền thống trên mặt đất và dùng máy bay phun nước, nhà chức trách vùng Castilla y Leon đã dự trù khoản ngân sách 16 triệu euro cho công tác phòng chống. Đây là biện pháp quản trị nguyên nhân cháy rừng từ sớm. Các phương án gồm loại bỏ thảm thực vật khô, tỉa thân cây, duy trì các đường mòn, suối nhỏ trong rừng, tạo nên vành đai phòng thủ, ngăn và cô lập các đám cháy có thể xảy ra.
Vấn đề của Chính phủ Tây Ban Nha là 68% diện tích rừng tại vùng Avila nằm trên đất tư nhân, tức là trách nhiệm bảo trì thuộc về chủ sở hữu. Chuyện càng phức tạp hơn khi 90% số chủ đất, tương đương 700.000 người, chỉ sở hữu các mảnh nhỏ có diện tích dưới 1 ha. Điều đó khiến cho việc liên lạc, trao đổi, nỗ lực đồng bộ hóa hoạt động quản trị đất trở nên vô cùng phức tạp. Phần lớn số diện tích đó là những thửa đất trước đây từng được sử dụng để làm vườn nho, trồng ô liu, rau và ngũ cốc, nghĩa là đất sản xuất nông nghiệp trước khi người dân rời bỏ để lên thành thị sinh sống.
Khảo sát cho thấy, nhiều chủ đất không đủ khả năng chi trả kinh phí cho việc chăm sóc, quản trị đất. Việc hợp tác giữa chính phủ và chủ đất, hay giữa các chủ đất lân cận với nhau cũng rất khó khăn khi số lượng chủ đất quá lớn, nhiều mảnh đất không thể xác định được chủ sở hữu hiện tại.
Chính phủ Tây Ban Nha có chính sách trợ cấp cho hoạt động phòng cháy, chữa cháy của tư nhân, nhưng chỉ khi diện tích sở hữu đất vượt quá 25 ha. Dựa trên thực tế sở hữu đất đai, giải pháp này vấp phải nhiều khó khăn. Các đường ngăn cháy mới được lập ra hoạt động không hiệu quả trong vụ cháy rừng xảy ra hồi giữa năm vì chúng thiếu đồng bộ, không được bảo trì liên tục.
Dữ liệu cũng cho thấy, dù nhiều tỉnh ở Tây Ban Nha dự trù tổng cộng tới 1,8 tỷ euro cho công tác phòng, chống cháy rừng, song hiệu quả đem lại không cao khi tới 78% số tiền được sử dụng để chữa cháy rừng trực tiếp. Các chuyên gia cho rằng, bài toán cháy rừng chỉ thật sự được xử lý khi nguồn lực được phân bổ nhiều hơn cho hoạt động phòng chống. Nhiều nghiên cứu tại Tây Ban Nha khẳng định “không thể kiểm soát thời tiết, nhưng có thể kiểm soát nguồn cung cấp tự nhiên cho các đám cháy”.
Đó mới là giải pháp phòng, chống cháy rừng mà Tây Ban Nha và các quốc gia châu Âu đang hướng tới trong tương lai, mỗi khi mùa hạ nóng bỏng trở lại trên những vùng đất ven Địa Trung Hải.
MINH CHIẾN (Biên dịch)