Giá trị mở trong không gian trải nghiệm
Không dừng ở việc tổ chức tham quan, thuyết minh, nhiều di tích tại Hà Nội đang mở ra các hình thức trải nghiệm để công chúng trực tiếp viết, làm, chơi, nghe và khám phá di sản. Cách tiếp cận mới tạo thêm sinh khí cho các không gian văn hóa, song cũng yêu cầu về nội dung, cách tổ chức và khai thác để di sản được tiếp cận gần hơn mà không mất đi giá trị vốn có.
Không gian riêng, vẻ đẹp chung
Tại Văn Miếu Sơn Tây (Hà Nội), giữa tháng 9/2026, trường thi xưa được tái hiện trong chuỗi chương trình dành cho học sinh. Câu chuyện về khoa cử, truyền thống hiếu học và văn hóa xứ Đoài được Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây xây dựng với định hướng tạo sản phẩm du lịch mang ý nghĩa giáo dục, đồng thời gợi mở hướng phát triển du lịch học đường tại di tích. Hơn 2.000 người đã đến trong ngày 13/9, khi chương trình vừa khởi động, hòa vào không gian trường thi và các trò chơi dân gian, nhảy sạp, tô tượng, vẽ diều, vẽ nón, vẽ chuồn chuồn tre…
Cách tiếp cận trên cũng được triển khai tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhưng với hình thức khác. Cũng trong tháng 9, chương trình “Nét chữ An nhiên” được tổ chức tại Vườn Giám trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ hai. Công chúng được thưởng thức trình diễn viết thư pháp, giao lưu và trực tiếp trải nghiệm. Ông Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho rằng, các hoạt động sáng tạo nghệ thuật tại di tích góp phần bổ sung hoạt động văn hóa, tạo điều kiện để nghệ sĩ và công chúng tiếp cận tác phẩm trong bối cảnh giàu giá trị lịch sử, văn hóa.
Trước đó, tại đây đã có hoạt động trải nghiệm văn hóa ban đêm. “Đêm hội hoa đăng” diễn ra tháng 5/2026 đưa du khách đến với nghi thức thỉnh đăng, thả hoa, viết ước vọng, thưởng thức hòa tấu nhạc cụ dân tộc, múa rối cạn và ẩm thực chay. Du khách tự tay chế tác đèn hoa đăng trước khi tham gia nghi thức thả đèn. Quy mô khách mỗi đêm được giới hạn nhằm bảo đảm chất lượng trải nghiệm, giữ gìn sự tôn nghiêm của không gian di tích. Gần đây, tối ngày 3/10, tại Nhà Tiền đường, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm “Sắc Tâm 2026” mở cửa với sự tham gia của 19 họa sĩ. Các tác phẩm sơn mài được đặt trong một di tích tạo nên cuộc gặp giữa ngôn ngữ hội họa đương đại và một địa chỉ lịch sử giáo dục, khoa cử. Theo ông Lê Xuân Hưởng, đại diện Nguyễn Art Gallery, sơn mài được lựa chọn bởi sự tương đồng về chất liệu và câu chuyện. Việc đưa sơn mài vào Văn Miếu tạo thêm một cách để công chúng nhìn lại một chất liệu quen thuộc trong mỹ thuật Việt Nam.
Một hoạt động khác, “Lưu trăng phố cổ 2026” diễn ra từ ngày 27/8 đến 30/9, kết nối các di tích, trung tâm và không gian văn hóa trong khu vực Hồ Gươm và phố cổ Hà Nội lại xây dựng trên nền ký ức Trung thu với đèn thủ công, đầu sư tử, mặt nạ giấy bồi, con giống bột, hương trầm, bánh Trung thu và nhiều nghề thủ công. Trước đó, tại đình Kim Ngân, số 42-44 Hàng Bạc, câu chuyện được xây dựng từ chính lịch sử của phường nghề kim hoàn. Dự án “Không gian kể chuyện đình Kim Ngân” ra mắt cuối năm 2025 đã khai thác hệ thống hoa văn truyền thống của đình, tổ chức không gian bằng hiện vật, phong tục, câu chuyện về nghề kim hoàn vàng bạc cùng những sản phẩm gắn với bàn tay nghệ nhân Kẻ Chợ.
Tại Hoàng thành Thăng Long, những dấu tích khảo cổ nằm sâu dưới lòng đất được đưa đến gần công chúng thông qua tour đêm “Giải mã Hoàng thành Thăng Long”. Hành trình khoảng 90 phút bắt đầu từ Đoan Môn, nơi du khách thưởng thức điệu múa cung đình trên sân khấu kính, bên dưới là dấu tích kiến trúc từng tồn tại qua nhiều triều đại… Điểm nhấn của hành trình là trò chơi giải mã hiện vật bằng thẻ câu hỏi và công nghệ trình chiếu laser. Thông tin được giới thiệu trong suốt chuyến tham quan trở thành gợi ý để người chơi tìm đáp án, nhận quà lưu niệm. Công chúng được quan sát, ghi nhớ và kết nối kiến thức để tự mình khám phá những câu chuyện lịch sử.
Còn phải kể đến Di tích Nhà tù Hỏa Lò với hoạt động trải nghiệm được xây dựng trên chất liệu lịch sử và cảm xúc. Chương trình “Đêm thiêng liêng”, với các phiên bản chủ đề khác nhau, đưa người tham gia đi qua những phòng giam, xà lim, khu biệt giam và các địa điểm gắn với cuộc đấu tranh của chiến sĩ cách mạng…
“Mở cửa” công nghệ nhưng tôn trọng nội dung
Cùng là trải nghiệm, song nội dung, quy mô và cách tổ chức cần xuất phát từ đặc điểm của từng địa điểm, từng loại hình di sản. Điều này càng rõ khi công nghệ ngày càng tham gia vào quá trình đưa di sản đến gần công chúng. Tháng 9/2026, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp Đại học RMIT Việt Nam tổ chức workshop “Chạm - Chơi - Hiểu: Khám phá di sản qua trải nghiệm sáng tạo” trong khuôn khổ các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Người tham gia được tiếp cận hiện vật bằng AI, công nghệ số hóa 3D, in 3D và trò chơi tương tác. Hoạt động “Trò chuyện với hiện vật” đưa những câu chuyện phía sau hiện vật đến gần công chúng bằng hình thức mới. “Chiếc đèn chai” của sư thầy Đàm Duyên, từng được sử dụng trong thời gian tham gia dân công gánh bộ, hay “Chiếc khăn rằn” của bà Lê Thị Anh trở thành đối tượng để người tham dự tìm hiểu, tương tác. Cùng với đó, người tham gia có thể quét mã QR để tìm hiểu 10 hiện vật trong ấn phẩm “Một thời và mãi mãi”, quan sát quy trình in 3D và tự tay làm phiên bản hiện vật thu nhỏ kích thước 3-4 cm có tích hợp mã QR để tra cứu thông tin. Cách triển khai sáng tạo đã đưa đến nhiều mức độ tiếp cận. Người xem có thể quan sát, tương tác, thực hành rồi tìm hiểu sâu hơn về hiện vật. Với nhóm công chúng trẻ, thao tác trực tiếp có thể tạo điểm bắt đầu thuận lợi để tiếp cận các câu chuyện lịch sử vốn dễ tạo cảm giác xa cách nếu chỉ được truyền tải qua bảng giới thiệu hay lời thuyết minh.
Công nghệ càng được sử dụng nhiều, yêu cầu về nội dung và cách tổ chức càng cần được tính toán kỹ. Đã có những góp ý, nhắc nhở về vấn đề công nghệ có khả năng mở rộng phương thức tiếp cận, nhưng không thay thế giá trị của hiện vật và câu chuyện di sản. Theo GS, TS Từ Thị Loan, nguyên quyền Viện trưởng Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam, điều đáng quan tâm hơn là công chúng tiếp nhận được gì sau hoạt động. Nếu những công cụ hỗ trợ chỉ dừng ở tính mới lạ, người xem có thể nhớ đến công nghệ trước khi nhớ đến di sản. Ngược lại, nếu từ một thao tác trên thiết bị số, họ muốn biết hiện vật thuộc về ai, được sử dụng trong hoàn cảnh nào, câu chuyện nào khiến hiện vật được lưu giữ, thì công nghệ đã thực hiện đúng vai trò của mình. Trong một số trường hợp, sự hấp dẫn của hình thức có thể khiến nội dung bị đẩy xuống phía sau.
Một vấn đề khác là đòi hỏi về tính liên tục. Giám tuyển, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cho rằng, các hoạt động sáng tạo trong khuôn khổ lễ hội cần có sự tiếp nối sau khi sự kiện kết thúc. Nên có môi trường để các ý tưởng được tiếp tục thử nghiệm, hoàn thiện và phát triển; sản phẩm hình thành từ lễ hội có thể tiếp tục hiện diện tại di tích, bảo tàng, làng nghề thay vì chỉ xuất hiện trong thời gian diễn ra sự kiện. Theo đó, sau trải nghiệm ban đầu, công chúng cần có cơ hội tiếp tục tìm hiểu; người sáng tạo cần có điều kiện hoàn thiện sản phẩm; người quản lý di sản cần có cơ chế đánh giá, điều chỉnh và kiểm soát tác động của hoạt động.
Một thực tế đang được chỉ ra là sự thiếu hụt của đội ngũ nhân lực trung gian, những người có khả năng kết nối giữa di sản, sáng tạo và thị trường. Đây là lực lượng có vai trò giúp các ý tưởng mới vừa giữ được nền tảng văn hóa, vừa có khả năng phát triển thành sản phẩm phù hợp với đời sống đương đại. Nhìn từ thực tế tại Hà Nội, công nghệ và các phương thức sáng tạo mới đang mở thêm nhiều cách tiếp cận di sản. Song vấn đề đặt ra là mỗi phương thức cần được lựa chọn trên cơ sở đặc điểm của di sản, nhu cầu của công chúng và khả năng tổ chức của từng địa điểm.
GS, TS Từ Thị Loan cho rằng, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo đương đại, từ thiết kế, thủ công đến nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa. Nhưng quá trình này cần được đặt trên nền tảng tôn trọng những giá trị cốt lõi của di sản. Bảo tồn cần có sáng tạo, đồng thời sáng tạo phải dựa trên hiểu biết và sự tôn trọng đối với di sản. Từ góc độ đó, có thể nhận định, hiệu quả của hoạt động trải nghiệm không nên chỉ đánh giá qua số lượng người tham dự hay mức độ lan tỏa trên mạng xã hội.
Thụy Phương