Phụ thuộc tín dụng, khó tiếp cận vốn dài hạn
Doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước nhu cầu vốn ngày càng lớn để mở rộng sản xuất, kinh doanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, sự phụ thuộc đáng kể vào tín dụng ngân hàng, trong khi các kênh huy động vốn khác chưa phát huy đầy đủ vai trò, đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về đa dạng hóa nguồn lực tài chính.
TS Dương Như Hùng, Thành viên Hội đồng chỉ số của Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam đang chịu tác động đồng thời từ những biến động bên ngoài và các hạn chế nội tại. Bất ổn địa chính trị, thương mại quốc tế và những thay đổi trong chính sách thuế của các nền kinh tế lớn có thể tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu, sản xuất và toàn bộ chuỗi cung ứng.
Ở trong nước, biến động lãi suất, tỷ giá và chính sách tín dụng cũng ảnh hưởng đáng kể đến chi phí vốn, khả năng triển khai dự án và kế hoạch kinh doanh. Đặc biệt, khi nguồn lực tài chính tập trung quá lớn vào những lĩnh vực kém hiệu quả.
Theo PGS, TS Nguyễn Hữu Huân, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, tín dụng ngân hàng hiện tương đương khoảng 140-145% GDP, trong khi vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt khoảng 82% GDP và quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp khoảng 22% GDP. Tương quan này cho thấy tín dụng ngân hàng vẫn giữ vai trò áp đảo trong cung ứng vốn cho nền kinh tế.
Đáng chú ý, khoảng 98% doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Đây cũng là nhóm gặp nhiều trở ngại khi tiếp cận các nguồn vốn, từ tín dụng ngân hàng đến thị trường vốn. Ông Huân nhận định, Việt Nam không hẳn thiếu vốn, mà vấn đề nằm ở khả năng huy động, phân bổ và đưa nguồn lực đến đúng địa chỉ. Nguồn tiền và vàng tích lũy trong dân cư còn lớn, các nhà đầu tư quốc tế cũng có nhu cầu tìm kiếm cơ hội tại Việt Nam. Để tiếp nhận được dòng vốn này, doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu nhất định về năng lực quản trị, tính minh bạch và hiệu quả hoạt động. “Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta còn thiếu những doanh nghiệp đủ điều kiện để tiếp nhận nguồn vốn đó, đồng thời thiếu các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trưởng thành và đáp ứng tiêu chuẩn của nhà đầu tư”, ông Huân nhận định.
Áp lực huy động vốn càng rõ nét khi Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với nhu cầu đầu tư lớn cho hạ tầng giao thông, cảng biển, sân bay, năng lượng và các lĩnh vực thiết yếu. Theo ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch FiinGroup, tổng nhu cầu vốn của Việt Nam đến năm 2030 có thể lên tới gần 1.500 tỷ USD. Nhu cầu này không chỉ đến từ khu vực doanh nghiệp mà còn từ Chính phủ và chính quyền địa phương. Bởi vậy, bài toán đặt ra không đơn thuần là huy động đủ vốn, mà còn phải xây dựng được cơ chế dẫn vốn hiệu quả, an toàn và phù hợp với đặc điểm của từng lĩnh vực đầu tư.
Nâng năng lực hấp thụ vốn, mở rộng kênh huy động
Mở rộng các kênh dẫn vốn là yêu cầu cần thiết, nhưng khả năng tiếp cận nguồn lực tài chính không chỉ phụ thuộc vào sự phát triển của thị trường. Doanh nghiệp phải chứng minh được năng lực sử dụng vốn, khả năng tạo ra lợi nhuận và triển vọng phát triển bền vững.
Theo ông Trịnh Thanh Cần, Tổng Giám đốc Công ty Chứng khoán Kafi, phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) là một kênh huy động vốn quan trọng, giúp doanh nghiệp. Tuy nhiên, để IPO thành công, doanh nghiệp cần chuẩn bị từ sớm, nhất là về mô hình kinh doanh và hệ thống quản trị.
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam phát triển từ mô hình gia đình. Người chủ có thể nắm rõ mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng chưa chắc đã có khả năng truyền tải đầy đủ thông tin để nhà đầu tư bên ngoài hiểu và đánh giá doanh nghiệp. Vì vậy, việc chuẩn hóa mô hình kinh doanh, xác định rõ khách hàng mục tiêu, lợi thế cạnh tranh và khả năng tạo lợi nhuận là yêu cầu quan trọng.
Bên cạnh đó, hệ thống báo cáo tài chính và báo cáo quản trị phải minh bạch, có khả năng kiểm chứng. Doanh nghiệp cũng cần duy trì việc công bố thông tin thường xuyên, làm rõ tình hình sử dụng vốn, doanh thu, lợi nhuận, quy mô khách hàng và các chỉ số đánh giá hiệu quả hoạt động. “Quá trình chuẩn bị phải được thực hiện từ sớm, không nên chờ đến khi thị trường thuận lợi mới bắt đầu”, ông Trịnh Thanh Cần nhấn mạnh.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, yêu cầu chuẩn hóa quản trị càng có ý nghĩa thiết thực. Theo ông Nguyễn Hữu Huân, trước hết, doanh nghiệp cần thống nhất hệ thống sổ sách kế toán, khắc phục tình trạng chênh lệch giữa báo cáo thuế và báo cáo nội bộ. Đồng thời, cần đẩy mạnh số hóa quy trình quản lý, vận hành và nhân sự nhằm giảm sự phụ thuộc vào cách điều hành mang tính kinh nghiệm, cảm tính.
Việc áp dụng các chuẩn mực quản trị và kế toán phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch, tạo niềm tin với nhà đầu tư. Đặc biệt, các quỹ đầu tư tư nhân không nhất thiết đòi hỏi doanh nghiệp phải hoàn thiện toàn bộ hệ thống quản trị ngay từ đầu. Họ có thể lựa chọn những đơn vị có tiềm năng, sau đó đồng hành cải thiện hiệu quả hoạt động thông qua việc tham gia quản trị và thiết lập các tiêu chuẩn vận hành.
Do đó, theo ông Huân, ưu tiên của doanh nghiệp SME là xây dựng mô hình kinh doanh có khả năng tạo doanh thu, lợi nhuận ổn định, duy trì hoạt động hiệu quả. Đây chính là nền tảng để mở rộng quy mô và tiếp cận các nguồn vốn đầu tư trong tương lai.
Một trong những hạn chế hiện nay là thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa phát huy đầy đủ vai trò cung cấp nguồn vốn trung và dài hạn. Theo ông Thuân, sự biến động của lãi suất tiền gửi có thể ảnh hưởng đến chi phí huy động vốn, khiến doanh nghiệp khó dự báo dòng tiền và xây dựng phương án tài chính ổn định cho những dự án có thời gian đầu tư dài.
Bên cạnh thị trường cổ phiếu và trái phiếu, tài sản mã hóa cũng được đề cập như một hướng phát triển mới. Theo ông Tô Trần Hòa, Phó Trưởng ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa (Ủy ban Chứng khoán Nhà nước), việc xây dựng cơ chế, chính sách đủ linh hoạt cho thị trường này có thể góp phần thu hút nguồn lực quốc tế và khuyến khích dòng vốn của doanh nghiệp Việt Nam ở nước ngoài quay trở lại.
Tuy nhiên, đây là lĩnh vực mới, tiềm ẩn những rủi ro về biến động giá, an ninh mạng, bảo vệ nhà đầu tư và quản lý dòng vốn. Vì vậy, việc phát triển thị trường cần gắn với khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, cơ chế giám sát và quản trị rủi ro phù hợp.
Nhìn từ quy mô thị trường hiện nay, dư địa phát triển các kênh dẫn vốn vẫn còn đáng kể. Theo ông Nguyễn Quang Thuân, năm 2025, hoạt động huy động vốn qua thị trường cổ phiếu đạt khoảng 155 nghìn tỷ đồng, bao gồm cả hoạt động IPO. Con số này còn khiêm tốn nếu so với quy mô tín dụng ngân hàng khoảng 20 triệu tỷ đồng.
Phát triển đồng bộ thị trường cổ phiếu, trái phiếu và các kênh huy động vốn mới sẽ giúp giảm áp lực lên hệ thống tín dụng ngân hàng, đồng thời mở rộng lựa chọn tài chính cho doanh nghiệp. Nhưng một thị trường vốn phát triển không chỉ cần thêm nguồn cung tiền. Thị trường còn cần những doanh nghiệp đủ minh bạch, có năng lực quản trị và biết sử dụng đồng vốn hiệu quả. Đó cũng là điều kiện để dòng vốn trở thành động lực tăng trưởng thực chất, góp phần nâng cao sức chống chịu của doanh nghiệp Việt Nam trước những biến động ngày càng khó lường.
ANH TUẤN, TRẦN MINH