Không gian hợp tác chiến lược Việt - Mỹ nhìn từ kinh tế, công nghệ đến kiều bào

Từ ngày 20 đến 23-9 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có chuyến công tác đến Mỹ, dự phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 và nhiều hoạt động song phương tại Mỹ.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Mỹ, cho rằng quan hệ Việt - Mỹ hiện tại cần được nhìn trong nền tảng hơn ba thập niên gây dựng lòng tin. 

Bởi trên nền tảng ấy, hai bên có thể xử lý khác biệt thương mại bằng đối thoại, đồng thời mở rộng hợp tác khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Việt Nam cung cấp những mặt hàng nước Mỹ cần và thiếu 

* Ông từng chia sẻ rằng có những việc cần giải quyết trước mắt rốt ráo để không ảnh hưởng quan hệ Việt - Mỹ về lâu dài. Từ chuyến công tác Mỹ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, theo nhận định của ông, thuế quan và đàm phán thương mại đối ứng đang được giải quyết như thế nào?

- Đại sứ Phạm Quang Vinh: Phải đặt hai vấn đề đó trong tổng thể quan hệ. Hai bên đều có những điều chỉnh, nhưng việc đầu tiên là duy trì và thúc đẩy đà phát triển quan hệ vẫn đang được giữ, đặc biệt trong triển khai Đối tác chiến lược toàn diện.

Nền tảng chính trị để làm được điều ấy không phải chuyện ngày một ngày hai. 31 năm qua, lòng tin, tôn trọng lẫn nhau - trong đó tôn trọng thể chế chính trị - và hợp tác cùng có lợi đã tạo ra điều quan trọng nhất: không chỉ Việt Nam, mà cả hai nước đều có lợi khi tăng cường quan hệ hợp tác, mang lợi ích cho cả hai nước lẫn khu vực và toàn cầu. Nói cách khác, chuyện Mỹ hợp tác với Việt Nam còn đóng góp lợi ích cho Đông Nam Á, cho châu Á - Thái Bình Dương, không chỉ là chuyện của hai nước.

Hợp tác kinh tế, thương mại và đầu tư Việt Nam - Mỹ là mối quan hệ bổ sung, cùng có lợi. Sau 40 năm Đổi mới, môi trường kinh tế Việt Nam đã tạo ra sức hấp dẫn. Nhà đầu tư Mỹ vẫn quan tâm, vẫn tăng cường đầu tư và duy trì hiện diện lâu dài vì có lợi.

Về thương mại, Việt Nam cung cấp những mặt hàng nước Mỹ cần, nước Mỹ thiếu. Đó là câu chuyện lớn. Trong quá trình hợp tác, Chính phủ Việt Nam kiên quyết chống gian lận thương mại, trong đó có gian lận xuất xứ hàng hóa.

Thuế quan cần nhìn nhận rõ rằng đây là ưu tiên chính sách mới của Mỹ, phục vụ lợi ích mới của chính quyền mới. Nhưng đó cũng là câu chuyện với toàn thế giới, trong đó có Việt Nam, không phải chuyện riêng của hai nước.

Nhìn lại hơn một năm qua, hai nước có lợi ích trong việc quản trị vấn đề thuế trên cơ sở đối thoại. Hai bên rất kiên trì, đến nay đã đối thoại tới vòng thứ bảy về thuế đối ứng. Trong chuyến công tác, phía Việt Nam cũng đã nói rõ sẽ tiếp tục trao đổi, đàm phán để hoàn tất một thỏa thuận thương mại mới, đáp ứng lợi ích cả hai bên, giữ khuôn khổ hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư ổn định, lâu dài.

Tôi tin rằng nếu có thỏa thuận như vậy sẽ xử lý được những khác biệt về tiếp cận thị trường, thuế quan và điều kiện hàng hóa. Đó là điều rất đáng trông đợi.

Một điểm nữa trong quan hệ Việt - Mỹ là hợp tác về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo. Tôi cho rằng đây là lĩnh vực mới cần tập trung khai thác, biến nó trở thành động lực tăng trưởng cho hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư giai đoạn tới. 

Hợp tác khoa học - công nghệ đòi hỏi Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư công nghệ, đồng thời ta cũng phải tranh thủ Mỹ nhiều hơn và bỏ nguồn lực nhiều hơn để đưa Mỹ vào hợp tác.

Tất nhiên, đây không phải là chuyện một chiều. Việt Nam cần Mỹ về công nghệ nhưng Mỹ cũng cần Việt Nam ở hàng hóa tiêu dùng và các mặt hàng khác. Rõ ràng hai bên bổ trợ nhau và cùng có lợi.

Thông điệp mạnh mẽ đến kiều bào

* Tại New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có buổi gặp hơn 2.000 kiều bào và khách mời, trong đó gần 1.300 người là kiều bào. Người đứng đầu Đảng, Nhà nước kêu gọi cộng đồng khép lại quá khứ, cùng chung tay kiến tạo tương lai dân tộc. Ông suy nghĩ gì về thông điệp này?

- Đại sứ Phạm Quang Vinh: Đây là thông điệp rất mạnh, đồng thời thể hiện sự nhất quán trong chính sách của Đảng, Nhà nước, xem cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không thể tách rời của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Chúng ta vừa ban hành Nghị quyết 23 về công tác người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó thể hiện tư duy rất mới, mong muốn kiều bào đồng hành xây tương lai đất nước. Ai ở vị trí nào, lợi thế nào, khả năng gì thì hướng về Tổ quốc, cùng xây một Việt Nam độc lập, hùng mạnh, tự cường, hòa bình, phát triển. Thông điệp này được kiều bào tại Mỹ hưởng ứng rất lớn.

Ta cũng thấy sự nhìn thẳng vào quá khứ khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói rõ rằng trong quá trình phát triển của đất nước và lịch sử dân tộc, đã có những khác biệt, nhưng không nên để khác biệt cản trở hợp tác, cản trở gắn kết trong đại gia đình dân tộc. Đây là thông điệp lớn, cụ thể hóa chủ trương khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gồm cả cộng đồng kiều bào nước ngoài.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã gặp nhiều trí thức, nhà khoa học công nghệ để tranh thủ trí tuệ cho động lực phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. 

Nghị quyết 23 cùng các phát biểu và tiếp xúc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước với kiều bào nhấn mạnh yêu cầu Chính phủ, Nhà nước, các địa phương và bộ, ngành phải xây dựng cơ chế bảo đảm sự đóng góp của kiều bào được thuận lợi nhất, dễ dàng nhất, hiệu quả nhất, nhất là đóng góp về đổi mới sáng tạo và kiến tạo tương lai đất nước.

* Hơn 50 năm đã trôi qua, thế hệ người Việt thứ ba, thậm chí thứ tư đã sinh ra và lớn lên trên đất Mỹ. Từng có thời gian dài tại Mỹ, ông nhìn nhận công tác kiều bào của Việt Nam đã phát triển ra sao và cần làm thêm điều gì?

- Đại sứ Phạm Quang Vinh: Nhìn lại 50 năm qua, từ sau năm 1975 đến nay, bà con ngày càng thấy sự phát triển của đất nước, ngày càng thấy chủ trương gắn kết để kiều bào thực sự trở thành bộ phận của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Quan sát đơn giản nhất của tôi trong thời gian ở Mỹ là bất kể ai trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, khi về Việt Nam rồi thường có cảm tình và hiểu Việt Nam hơn.

50 năm qua đất nước đã thay đổi. Chính sách của Việt Nam với thế giới, với phát triển, với người dân trong nước và với kiều bào đã tạo ra sự khác biệt rất lớn. Nhiều bà con được tạo thuận lợi về thăm quê hương, đều thấy sự đổi thay mới cũng cơ hội lớn hợp tác với trong nước và hướng về Tổ quốc trong không khí mới, nhờ chính sách mới.

Với thế hệ mới của kiều bào, chúng ta cần định hướng phối hợp với cộng đồng và các cơ quan đại diện ở nước ngoài, để giúp họ vừa hội nhập sở tại, làm ăn ổn định, có vị thế ở sở tại, vừa giữ được bản sắc và tiếng Việt. Nhà nước, cơ quan đại diện và các bộ, ngành phải tiếp tục phối hợp với cộng đồng nhiều hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Trách nhiệm cùng kiến tạo tương lai, giải quyết khác biệt tại Liên hợp quốc

* Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ không để cạnh tranh thành đối đầu, khác biệt thành xung đột. Ông đọc thông điệp ấy thế nào?

- Đại sứ Phạm Quang Vinh: Phải đọc thông điệp ấy trong tổng thể nhiều bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, từ phát biểu tại Đại học Columbia (Mỹ) năm 2024, đến Đối thoại Shangri-La tháng 5 vừa qua, rồi đến New York lần này.

Tại Liên hợp quốc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu bốn thông điệp: xây dựng lòng tin và tôn trọng luật pháp quốc tế; thúc đẩy phát triển công bằng cho mọi người; quản trị khoa học công nghệ phục vụ con người; củng cố chủ nghĩa đa phương và cải cách Liên hợp quốc. 

Việt Nam chủ động tham gia định hình quản trị thế giới trong tương lai, vẫn ủng hộ vai trò trung tâm của Liên hợp quốc. Song để giữ vai trò ấy, Liên hợp quốc phải thích ứng hơn, tăng tính đại diện cho nước đang phát triển, hiệu quả hơn, và biến cam kết thành hiện thực cho người dân.

Nếu liên kết các bài phát biểu đó, ta sẽ thấy một tầm nhìn, quan điểm xuyên suốt.

Một là chúng ta đang đứng trước một thế giới thay đổi rất sâu sắc, mang tính thời đại với thách thức từ cạnh tranh cường quyền, đối đầu, xung đột; đứt gãy chuỗi cung ứng, phân mảnh kinh tế. Khoa học - công nghệ tạo cơ hội nhưng cũng tạo thách thức mới, kể cả an ninh phi truyền thống. 

Thế giới biến đổi như vậy là điều tự nhiên trong quá trình phát triển của nhân loại. Nhưng nhiệm vụ của cộng đồng quốc tế, của Liên hợp quốc, là định hướng và quản trị những chuyển đổi đó để phục vụ tốt nhất hòa bình, hợp tác phát triển và con người.

Hai là không thể thụ động đứng trước những thách thức đó hay chỉ dừng ở việc thích ứng. Trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, của Liên hợp quốc, của Việt Nam - và đặc biệt như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu trong bài phát biểu tại Liên hợp quốc là trách nhiệm của các nước lớn - là phải chung tay định hướng và quản trị những khác biệt, những chuyển đổi ấy, để từ đó phục vụ hòa bình, hợp tác phát triển và phục vụ con người.

Khác biệt là tự nhiên. Điều quan trọng là quản trị được, giữ trong tầm kiểm soát. Muốn vậy phải dựa trên Hiến chương Liên hợp quốc, luật pháp quốc tế, tôn trọng độc lập chủ quyền, hợp tác cùng có lợi; dùng đối thoại thay đối đầu, hợp tác thay phân tách, hiểu biết thay nghi kỵ.

* Bài học ASEAN được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu trước Liên hợp quốc. Từng là Trưởng SOM ASEAN của Việt Nam, theo ông, phải chăng đó là sự gợi mở của Việt Nam với quá trình cải tổ Liên hợp quốc?

- Đại sứ Phạm Quang Vinh: Từ những năm 1990, Đông Nam Á từ khu vực đối đầu, chia rẽ trở thành một gia đình - lúc đó 10 nước, sau này 11 nước. Họ vượt qua khác biệt, lấy mục tiêu chung là hòa bình, hợp tác, phát triển bởi họ nhận thấy khi phân cực, cả khu vực bất ổn nhưng khi chung tay, mọi nước đều có lợi ích. 

ASEAN từ đó trở thành động lực hòa bình, phát triển, kết nối cả Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, New Zealand, Ấn Độ và châu Âu. Đó là bài học rất lớn từ ASEAN.

Suy từ ASEAN ra Liên hợp quốc - một sân chơi rộng hơn - điểm cốt lõi là thông điệp đối thoại thay cho đối đầu, hợp tác thay cho chia rẽ; cùng chia sẻ trách nhiệm thực hiện Hiến chương Liên hợp quốc, luật pháp quốc tế và hợp tác cùng có lợi; luôn tôn trọng lẫn nhau, khai thác điểm có thể hợp tác, hạn chế bất đồng.

Thế giới đang chuyển động rất mạnh, vừa có cơ hội vừa tiềm ẩn thách thức lớn, nhưng cơ hội không nhỏ. Một cơ hội quan trọng là hợp tác để tranh thủ động lực tăng trưởng mới như khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. ASEAN đang hợp tác để cùng khai thác và đó cũng là cơ hội Liên hợp quốc có thể khai thác.

Hiến chương Liên hợp quốc giao cho các nước thường trực Hội đồng Bảo an trách nhiệm đặc biệt duy trì hòa bình, an ninh thế giới. Hơn bao giờ hết, trước biến đổi tình hình, trước phức tạp và xung đột đang xảy ra, họ phải gánh trách nhiệm lớn nhất, cao nhất, cùng cộng đồng quốc tế và các nước thành viên khác, giữ gìn hòa bình và xử lý xung đột để phục vụ phát triển.

Từ kinh nghiệm vừa phát triển, vừa đổi mới, lại có quá khứ chiến tranh, Việt Nam có quyền và đủ cơ sở để chia sẻ nguyên tắc về giá trị của hòa bình và cách giữ hòa bình: kiềm chế, không làm phức tạp tình hình, thực hiện luật pháp quốc tế - những điều cực kỳ quan trọng.

Kinh nghiệm của Việt Nam là lấy đối thoại thay đối đầu, hợp tác thay chia rẽ, đồng thời khai thác những không gian song trùng lợi ích để tăng cường hợp tác. Càng hợp tác, lợi ích càng đan xen, nền tảng hòa bình càng lớn. Cốt lõi vẫn là mọi quốc gia đều phải có trách nhiệm kiềm chế và thượng tôn luật pháp quốc tế.

* Xin cảm ơn Đại sứ!

Tối 25-9 (giờ địa phương), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam rời Ottawa, kết thúc tốt đẹp chuyến thăm cấp Nhà nước đến Canada nói riêng, Bắc Mỹ nói chung.