Đừng coi thiết chế văn hóa chỉ là các công trình
Nói đến thiết chế văn hóa, chúng ta thường nghĩ đến nhà văn hóa, cung văn hóa, thư viện, bảo tàng, nhà hát, sân vận động hay trung tâm biểu diễn nghệ thuật... Tuy nhiên, không phải cứ xây dựng thêm công trình văn hóa là đời sống văn hóa của cộng đồng được nâng cao.
Một nhà văn hóa có thể khang trang nhưng sẽ ít người sử dụng vì xa khu dân cư, không có chương trình hoạt động phù hợp hay thiếu kinh phí vận hành... Một thư viện có cơ sở vật chất tốt nhưng chưa thu hút được trẻ em, người lao động, người cao tuổi… nếu không có không gian thân thiện, giờ mở cửa không phù hợp...
Trong khi đó, chỉ một sân chơi nhỏ dưới tán cây, một khoảng sân giữa các dãy nhà, một tuyến phố đi bộ hấp dẫn, một bến sông được tổ chức tốt hay một khu chợ truyền thống được cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường… đều có thể trở thành những điểm gặp gỡ thường xuyên tạo ra sức sống văn hóa. Đó là lý do tại sao cần chuyển tư duy phát triển các công trình văn hóa riêng lẻ sang xây dựng mạng lưới không gian văn hóa. Mạng lưới đó bao gồm:
Các thiết chế văn hóa chính thức như thư viện, bảo tàng, nhà văn hóa, nhà hát, trung tâm nghệ thuật.
Các không gian công cộng như quảng trường, công viên, vườn hoa, sân chơi, phố đi bộ, bờ sông và các tuyến đường đi bộ.
Các không gian văn hóa truyền thống như đình, chùa, đền, miếu, chợ, làng nghề, nhà cổ, những địa điểm gắn với lịch sử địa phương.
Các không gian học tập, sáng tạo và giao lưu như trường học, không gian đọc sách, sáng tạo, trung tâm thanh thiếu niên và địa điểm tổ chức hoạt động cộng đồng.
Các không gian sinh hoạt đời thường như sân chung, ngõ phố, vườn hoa, những khoảng trống có thể sử dụng linh hoạt.
Các không gian trên cần được kết nối bằng mạng lưới giao thông thuận tiện, lối đi bộ và các hoạt động văn hóa phù hợp. Khi đó văn hóa không bị giới hạn trong những công trình được gắn biển “thiết chế văn hóa” mà trở thành một phần của môi trường sống hằng ngày.
Cần nhấn mạnh, giá trị của không gian văn hóa, không gian công cộng không chỉ được đo bằng diện tích, hình thức kiến trúc hay mức độ đầu tư, mà còn bằng mức độ người dân thật sự sử dụng và cảm thấy mình có quyền hiện diện ở đó.
Một không gian được thiết kế đẹp nhưng khó tiếp cận, thiếu bóng mát, không có chỗ ngồi, bị phương tiện giao thông chia cắt hoặc bị quản lý quá mức sẽ khó trở thành nơi gặp gỡ tự nhiên cộng đồng. Ngược lại, một không gian công cộng có quy mô vừa phải, dễ tiếp cận, có cây xanh, bóng mát, chỗ nghỉ chân, ánh sáng phù hợp, có khả năng tổ chức nhiều hoạt động và bảo đảm an toàn cho cộng đồng có thể tạo ra giá trị xã hội lớn. Vì vậy, kiến trúc không gian công cộng cần đáp ứng các yêu cầu sau:
Một là, tính tiếp cận: Mọi nhóm cư dân bao gồm trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, đều có thể sử dụng thuận tiện.
Hai là, tính phổ quát: Không gian công cộng không chỉ phục vụ một nhóm tuổi, một tầng lớp thu nhập hay một mục đích sử dụng duy nhất.
Ba là, tính linh hoạt: Có thể phục vụ nhiều hoạt động vào các thời điểm khác nhau, từ nghỉ ngơi, vui chơi đến sinh hoạt văn hóa và hội họp cộng đồng.
Bốn là, tính an toàn và thân thiện: Không gian công cộng được tổ chức tốt về giao thông, chiếu sáng, tầm nhìn, vệ sinh và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.
Năm là, tính bản địa: Không gian công cộng phản ánh đặc điểm, cảnh quan, khí hậu, lịch sử và nơi chốn. Tránh áp dụng một mẫu thiết kế giống nhau cho mọi địa phương.
Soi chiếu gì cho Việt Nam từ thế giới?
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những thành phố có chất lượng sống tốt, có chỉ số hạnh phúc cao thường không chỉ quan tâm đến các công trình biểu tượng mà còn rất chú trọng những không gian công cộng gần gũi đời sống thường nhật, bảo tồn ký ức đô thị và tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia. Copenhagen của Đan Mạch là thí dụ tiêu biểu về việc tổ chức đô thị theo hướng ưu tiên người đi bộ, đi xe đạp và không gian công cộng. Ở đây, một tuyến phố không chỉ là nơi phương tiện đi qua, mà còn có thể là nơi gặp gỡ. Một quảng trường không chỉ là khoảng trống kiến trúc mà là nơi hình thành đời sống cộng đồng. Đối với đô thị Việt Nam, tư duy này gợi mở yêu cầu xem xét lại cách phân bố không gian văn hóa giữa phương tiện giao thông và con người, giữa xây dựng công trình và tạo lập những nơi chốn cho cộng đồng.
Đảo quốc Singapore lại cho thấy cây xanh, công viên, vườn cộng đồng và hệ thống không gian mở có thể trở thành một phần quan trọng trong cấu trúc đô thị mật độ cao. Không gian xanh không chỉ phục vụ môi trường và cảnh quan, mà còn tạo điều kiện cho thể dục thể thao, vui chơi, nghỉ ngơi và giao tiếp của cư dân. Những khu nhà ở xã hội có sân chung, tiện ích cộng đồng và không gian sinh hoạt được tổ chức hợp lý sẽ hỗ trợ hình thành mối quan hệ láng giềng tốt. Dự án phục hồi suối cổ Cheonggyecheon ở Seoul lại là một thí dụ về mối quan hệ giữa thành phố và dòng sông. Dự án phục hồi này là trường hợp rất đáng để nghiên cứu về việc chuyển đổi không gian giao thông thành không gian công cộng gắn với thiên nhiên và đời sống đô thị. Việc tái lập dòng suối cổ và tạo ra hành lang đi bộ đã góp phần hình thành không gian trải nghiệm mới giữa trung tâm thành phố hiện đại, sáng tạo gần 10 triệu dân này. Dự án còn đặt ra những vấn đề cần đánh giá về môi trường, về giao thông, về phân bố lợi ích và tác động đối với hoạt động kinh tế chung quanh. Đối với Hà Nội, việc phát triển không gian ven sông Hồng, Hồ Tây, Hồ Gươm và các dòng sông nội đô cần được đặt trong tư duy tổng thể, đánh giá đúng vai trò của các dòng sông, mặt nước tự nhiên không chỉ có chức năng thoát nước hay giao thông thủy, mà còn có giá trị sinh thái, cảnh quan và văn hóa. Vì thế, phát triển cảnh quan không nên chỉ hướng tới hình ảnh đô thị hiện đại, mà phải bảo vệ hệ sinh thái, tôn trọng lịch sử, bản sắc văn hóa và tạo điều kiện để cư dân được tiếp cận, sử dụng và hưởng lợi từ không gian chung đó.
Một đô thị đáng sống không nhất thiết phải có nhiều công trình thật hoành tráng. Mà trước hết phải có đủ những nơi chốn gần gũi để người dân có thể sống, nghỉ ngơi, gặp gỡ và cảm nhận thấy mình thuộc về nơi này, là một phần của cộng đồng.
Bên cạnh việc đầu tư xây dựng các công trình văn hóa lớn, cần dành sự quan tâm thích đáng cho những không gian có quy mô nhỏ nhưng gắn trực tiếp với đời sống cộng đồng. Đó có thể là một sân chơi trong khu dân cư, một vườn hoa ở góc phố, một tuyến đường đi bộ an toàn, vỉa hè thông thoáng, một khoảng sân sinh hoạt chung, một không gian đọc sách, một đoạn bờ sông được cải thiện để người dân tiếp cận. Những không gian này không đòi hỏi vốn đầu tư lớn, nhưng có thể mang lại hiệu quả xã hội đáng kể nếu được lựa chọn được vị trí phù hợp, thiết kế tốt và quản lý hiệu quả.
Chúng ta đang sống trong kỷ nguyên số. Công nghệ mở ra nhiều cơ hội để lưu trữ, số hóa, xây dựng bản đồ không gian văn hóa, không gian công cộng. Tuy nhiên, chuyển đổi số không thể thay thế không gian văn hóa vật chất hoặc giải quyết mọi vấn đề của cộng đồng. Một cuộc gặp gỡ trực tiếp, một lễ hội truyền thống, một buổi biểu diễn ngoài trời, một cuộc trò chuyện giữa các thế hệ hay một hoạt động cùng nhặt rác, chăm sóc vườn cộng đồng vẫn có những giá trị xã hội mà tương tác trên màn hình không thể thay thế hoàn toàn. Vì vậy, công nghệ cần được sử dụng để bổ trợ cho không gian sống, tăng cường khả năng tiếp cận văn hóa và hỗ trợ sự tham gia của người dân, chứ không làm giảm nhu cầu tương tác, gặp gỡ trực tiếp giữa cư dân với cư dân và giữa cư dân với cộng đồng.
KTS PHẠM THANH TÙNG