Vào năm học, nhiều phụ huynh tìm đến nhiều nhà sách vẫn không đủ bộ sách giáo khoa, phải tìm đến dịch vụ photo màu khoảng 150.000 đồng mỗi cuốn.
Chị tôi bán sách giáo khoa tại Pleiku. Những ngày gần đây, chị liên tục gặp phụ huynh tìm mua những cuốn còn thiếu cho con khi năm học đã bắt đầu. Có người kể đã đi 7-10 nhà sách nhưng vẫn không gom đủ bộ.
Tình cảnh chị tôi chứng kiến cũng diễn ra trong bối cảnh sách giáo khoa khan hiếm tại một số nơi. Ở TP HCM, từ trước khai giảng, nhiều phụ huynh phải đi nhiều nhà sách, xếp hàng để tìm mua; sau khai giảng vẫn có người chưa mua đủ và được thông báo phải chờ thêm đến giữa tháng 9.
Chị tôi kể, do con đã vào học trong khi sách chưa mua được, một số phụ huynh bắt đầu tìm đến các tiệm photocopy để có sách dùng tạm. Có nơi nhận photo màu nguyên cuốn với giá khoảng 150.000 đồng.
Từ những trường hợp trực tiếp gặp khi bán sách, chị tôi băn khoăn: nếu không mua được sách do khan hiếm, phụ huynh tự photo nguyên cuốn sách giáo khoa cho con học có vi phạm quyền tác giả và bị phạt không?
Nếu phụ huynh mang sách đến tiệm photocopy, yêu cầu sao chép nguyên cuốn thì trách nhiệm pháp lý thuộc về ai?
Còn trường hợp cơ sở photocopy tự in màu nguyên cuốn rồi bán cho phụ huynh có bị xử lý khác với việc một phụ huynh chỉ sao chép một bản để con sử dụng hay không?
Độc giả Xuân Mai
>> Luật sư tư vấn
Theo phản ánh của độc giả Xuân Mai gửi VnExpress, nhiều phụ huynh tại Pleiku và TP HCM vẫn chưa mua đủ sách giáo khoa dù năm học đã bắt đầu. Có người phải đi qua bảy đến mười nhà sách, trong khi một số điểm bán thông báo sách tiếp tục khan hiếm và chỉ có thể cung ứng vào giữa tháng 9. Trong hoàn cảnh đó, việc tìm đến tiệm photocopy để có tài liệu cho con học tạm thời là nhu cầu thực tế, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về quyền tác giả. Về nguyên tắc, sách giáo khoa là tác phẩm được pháp luật bảo hộ quyền tác giả, nên việc sao chép nguyên cuốn không mặc nhiên được thực hiện tự do trong mọi trường hợp.
Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ cho phép cá nhân sao chép một bản nhằm mục đích nghiên cứu khoa học, giảng dạy hoặc học tập của mình, với điều kiện việc sao chép không nhằm mục đích thương mại. Vì vậy, phụ huynh không mua được sách do khan hiếm, chỉ sao chép một bản cho con sử dụng trong học tập, thường thuộc trường hợp sử dụng được pháp luật cho phép. Điểm cần phân biệt nằm ở mục đích, số lượng bản sao, cách thức thực hiện và việc bản sao có bị đưa vào hoạt động mua bán, kinh doanh hay không. Một phụ huynh photo một bản để con học tạm khác bản chất với cơ sở tự in nhiều bản, photo màu nguyên cuốn rồi bán cho nhiều người để thu lợi.
Trường hợp phụ huynh mang cuốn sách đến tiệm và yêu cầu sao chép, mục đích trực tiếp có thể là phục vụ việc học tập cá nhân, không phải kinh doanh sách giáo khoa. Dù vậy, tiệm photocopy vẫn là chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi sao chép, nên không thể mặc nhiên cho rằng mọi trách nhiệm pháp lý đều chuyển sang người yêu cầu. Cơ sở photocopy cần xem xét nội dung được sao chép, số lượng bản, mục đích sử dụng và dấu hiệu thương mại trước khi nhận thực hiện yêu cầu. Nếu biết rõ việc sao chép nhằm tạo hàng hóa để bán hoặc cung cấp cho nhiều người, cơ sở có thể phải chịu trách nhiệm tương ứng với hành vi xâm phạm quyền tác giả.
Ngược lại, nếu chỉ sao chép một bản theo yêu cầu cụ thể của phụ huynh, phục vụ việc học tập của một học sinh, tình huống cần được đánh giá theo mục đích sử dụng thực tế. Pháp luật không chỉ nhìn vào việc có hành vi sao chép hay không, mà còn xem xét ngoại lệ dành cho việc sao chép phục vụ học tập, nghiên cứu, giảng dạy không nhằm mục đích thương mại. Do đó, không thể khẳng định cứ photocopy nguyên cuốn sách giáo khoa là chắc chắn bị phạt, cũng không thể kết luận mọi trường hợp sao chép đều được miễn trách nhiệm. Một bản sao cá nhân để sử dụng tạm thời thường có cơ sở bảo vệ khác với việc một cửa hàng in sẵn nhiều bản, niêm yết giá rồi bán cho phụ huynh.
Hoạt động in màu nguyên cuốn với giá khoảng 150.000 đồng mỗi bản, nếu được thực hiện thường xuyên để bán kiếm lời, có dấu hiệu thương mại rõ ràng hơn. Khi đó, hành vi có thể bị xem xét dưới góc độ sao chép và phân phối tác phẩm mà chưa được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép. Ngoài tiền phạt theo quy định, cơ sở vi phạm còn có thể phải chấm dứt hành vi, thu hồi, tiêu hủy hoặc xử lý bản sao vi phạm tùy tính chất vụ việc. Mức xử lý cụ thể không thể xác định chỉ từ thông tin “photo nguyên cuốn”, bởi cơ quan có thẩm quyền còn phải làm rõ quy mô, số lượng, doanh thu và lỗi.
Phụ huynh vì vậy nên ưu tiên hỏi nhà trường, nhà xuất bản hoặc đơn vị phát hành về lịch bổ sung, đồng thời chỉ sao chép phần thật sự cần thiết trong thời gian chờ sách. Khi sử dụng dịch vụ photocopy, phụ huynh nên nói rõ bản sao chỉ phục vụ việc học của con, không dùng để bán, phát tán hoặc cung cấp cho nhiều người. Các tiệm photocopy cũng nên từ chối việc in hàng loạt sách giáo khoa, nhất là khi khách hàng đặt nhiều bản hoặc yêu cầu đóng thành sản phẩm để bán lại. Cách xử lý an toàn hơn là phân biệt rõ một bản sao phục vụ học tập cá nhân với hoạt động sao chép thương mại, thay vì áp dụng một kết luận cho mọi tình huống.
Từ câu chuyện phụ huynh phải đi nhiều nhà sách tại Pleiku và TP HCM, việc bảo đảm nguồn sách kịp thời vẫn là giải pháp căn bản để giảm nhu cầu photocopy và nguy cơ tranh chấp.
