Ký ức lao tù của “chú nhỏ Việt Minh” ở tuổi bách niên trong viện dưỡng lão

Trong căn phòng tại một viện dưỡng lão ở Hà Nội, ông Tạ Quốc Bảo - người tù chính trị năm xưa, ngồi trên ghế tựa, chăm chú nghe điều dưỡng đọc báo.

Biết có phóng viên đến gặp, ông thay bộ quần áo thường ngày bằng một bộ âu phục phẳng phiu. Đó là một trong hai bộ lễ phục ông vẫn gìn giữ và mang theo đến viện dưỡng lão.

Một đời tận hiến cho cách mạng, ông Tạ Quốc Bảo được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước (Ảnh: Hùng Anh).

“Ông thích nghe các cháu đọc báo về lịch sử cách mạng lắm, đặc biệt là những tư liệu về những năm tháng Hỏa Lò đỏ lửa”, người điều dưỡng trẻ vừa ân cần chỉnh lại cổ áo cho ông vừa cười chia sẻ.

Những buổi đọc báo như vậy đã trở thành một phần quen thuộc trong sinh hoạt hằng ngày của ông. Ngoài thời gian được hỗ trợ trong ăn uống, đi lại và chăm sóc sức khỏe, ông thường trò chuyện với điều dưỡng về những câu chuyện lịch sử mà mình quan tâm.

Ở tuổi 101, sức khỏe và trí nhớ có phần suy giảm, nhưng ký ức về những ngày hoạt động cách mạng tại Nhà tù Hỏa Lò hơn 80 năm trước vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí vị nguyên Trưởng ban Liên lạc cựu tù chính trị.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông Tạ Quốc Bảo từng giữ nhiều vị trí tại địa phương, sau đó công tác tại Ủy ban Hành chính Liên khu Việt Bắc, Khu Lao - Hà - Yên và các cơ quan thuộc Bộ Nội vụ, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Nghỉ hưu năm 1981, ông tiếp tục đảm nhiệm vai trò Trưởng ban Liên lạc chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày tại Nhà tù Hỏa Lò trong giai đoạn 2000-2017.

Với những đóng góp trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, ông được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng cùng nhiều phần thưởng khác.

Tôi luyện bản lĩnh giữa “địa ngục trần gian”

Ngược dòng về những năm tháng trước Cách mạng Tháng Tám, ông Tạ Quốc Bảo sinh năm 1925 tại xã Đông Hội, huyện Đông Anh, nay là xã Đông Anh, Hà Nội.

Năm 13 tuổi, ông được bố mẹ gửi đến Từ Sơn, Bắc Ninh theo học thầy giáo Vũ Độ - một đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương.

“Thầy không chỉ dạy tôi con chữ mà còn gieo vào tôi những hạt mầm lý tưởng cách mạng đầu tiên”, ông Bảo chia sẻ khi nhắc về người thầy năm ấy.

Những năm sau đó, khi mới khoảng 16 tuổi, Tạ Quốc Bảo tự nguyện tham gia làm liên lạc viên cho Xứ ủy Bắc Kỳ tại vùng Đông Anh.

Người liên lạc nhỏ tuổi thường băng qua những con đường mòn để chuyển giao công văn, tài liệu mật và dẫn đường cho cán bộ. Trong số những nhiệm vụ được giao, cậu thiếu niên thích nhất là treo cờ, rải truyền đơn đả đảo thực dân Pháp và ủng hộ Việt Minh.

Hiểm nguy cũng từ đó ngày một gần hơn. Trong một lần treo cờ, rải truyền đơn tại chợ Cổ Loa, người liên lạc nhỏ tuổi bị mật thám Pháp phát hiện, bắt giữ rồi áp giải về Sở Mật thám Hà Nội.

Tại “phòng thẩm vấn”, chúng đã dùng những ngón đòn tàn bạo nhất, tra tấn ngày đêm hòng ép ông khai ra cơ sở cách mạng. 

Dù vậy, người liên lạc nhỏ tuổi vẫn giữ kín những thông tin mình biết. Trong một lần bị tra vấn, trước những lời đe dọa từ phía thẩm vấn, ông đã dõng dạc nói: 

“Chúng tôi đánh thực dân bóc lột, cai trị chúng tôi; đánh Nhật vơ vét thóc lúa để Việt Nam nghèo đói. Chửi Nhật nhưng là Nhật phản động, chửi Pháp nhưng là Pháp thực dân”, ông nhắc lại lời mình khi ấy.

Câu trả lời sắc bén khiến người đang tra hỏi bất ngờ đến run tay, đành hạ roi bỏ đi. Theo lời ông Bảo, khi bị bắt, ông khai năm sinh từ 1925 thành 1927 để giảm tuổi trong hồ sơ.

Sau khi bị đưa ra xét xử và giam tại Nhà tù Hỏa Lò, việc được xác định ở tuổi vị thành niên giúp ông không phải thực hiện một số công việc lao dịch nặng. Ông cho biết mình cũng thuộc nhóm tù nhân trẻ tuổi nhất tại đây thời điểm đó.

Trong chốn ngục tù u tối, cậu bé Bảo được các chiến sĩ cộng sản yêu mến, che chở và đặt cho nhiều cái tên như “chú nhỏ Việt Minh”, “Nhạ con” hay “người cộng sản tí hon”.

Nhắc về những ngày bị giam tại Nhà tù Hỏa Lò, ông Bảo vẫn nhớ rõ sự thiếu thốn và khắc nghiệt của cuộc sống sau song sắt.

“Nhà tù thời đó nhiều hơn trường học. Có người bị xử chém ngay tại trường bắn Hỏa Lò. Những người còn sống thì phần lớn ốm đau, gầy gò vì kiết lỵ, sốt rét. Bữa ăn hằng ngày cũng rất kham khổ. Cơm có khi chưa bằng nắm tay, thức ăn là cá mắm ôi, cá mè ươn. Nước chấm chỉ là nước luộc rau pha thêm chút muối”, ông xúc động nhớ lại.

Thế nhưng, tinh thần thép của những người cộng sản đã biến nơi “địa ngục trần gian” ấy trở thành một trường học cách mạng vĩ đại. 

Không có giấy bút, không có sách vở, chi bộ nhà tù đã bí mật tổ chức các lớp học đặc biệt. Ở đó, nền xi măng được tận dụng làm bảng, những mẩu vôi tường nứt nẻ được nhặt nhạnh làm phấn, cành bàng trở thành dụng cụ học tập.

Dưới ánh sáng leo lét của buồng giam, “Nhạ con” hăng hái tham gia tất cả các lớp học chính trị, văn hóa, ngoại ngữ và tập diễn thuyết. 

“Chính thời gian bị giam tại Nhà tù Hỏa Lò là quãng thời gian tôi học được nhiều điều, thêm vững vàng tinh thần cách mạng, đấu tranh chống kẻ thù xâm lược”, ông chia sẻ.

Chứng nhân cuộc “đại vượt ngục” lịch sử xuyên lòng đất Hỏa Lò

Những năm tháng ở Hỏa Lò cũng là quãng thời gian “Nhạ con” được sống, học hỏi và rèn luyện bên nhiều chiến sĩ cách mạng đi trước.

Trong những ký ức theo ông suốt nhiều thập kỷ sau này, hình ảnh đồng chí Hoàng Văn Thụ trước giờ ra pháp trường là dấu ấn đặc biệt sâu đậm. 

Ông Bảo kể, sáng sớm 24/5/1944, cánh cửa phòng biệt giam mở ra. Ngoài sân, tiếng giày đinh vang lên, một tốp lính lê dương mang súng gắn lưỡi lê đứng trước cửa giam.

Khi viên giám thị hỏi có cần bịt mắt hay không, đồng chí Hoàng Văn Thụ chỉ đáp ngắn gọn: “Không cần!”.

Từ buồng giam bên cạnh, qua khe cửa hẹp, người tù trẻ khi ấy dõi theo người đàn anh đi giữa hai hàng lính. Trước khi rời khu giam, đồng chí Hoàng Văn Thụ dừng lại, quay về phía những người còn ở lại, giơ tay chào rồi nói: “Thôi các ông ở lại mạnh khỏe nhé! Tôi đi”.

Xà lim số 2 - nơi từng giam giữ đồng chí Hoàng Văn Thụ và chiếc máy chém được thực dân Pháp sử dụng để hành quyết các chiến sĩ cách mạng tại Nhà tù Hỏa Lò (Ảnh: Hùng Anh).

Ông Bảo vẫn nhớ cảnh đồng chí Hoàng Văn Thụ đứng trước mật thám, quan tòa và cố đạo, nói: 

“Trong cuộc đấu tranh sinh tử giữa chúng tôi, những người mất nước và các ông, kẻ cướp nước, sự hy sinh của những người như tôi là một sự dĩ nhiên. Chỉ biết rằng cuối cùng chúng tôi sẽ chiến thắng”.

Theo lời ông, khi viên cố đạo đề nghị rửa tội, đồng chí Hoàng Văn Thụ từ chối. Trước khi bị hành quyết, người chiến sĩ cách mạng còn hô vang: “Việt Nam độc lập muôn năm!”.

Bên cạnh những ký ức khốc liệt, Nhà tù Hỏa Lò trong ký ức của cựu tù Tạ Quốc Bảo còn là nơi gắn liền với những câu chuyện ấm áp tình đồng chí, đặc biệt là quãng thời gian ông sống cùng trại giam với nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười. 

Mỗi khi nhắc lại những kỷ niệm này, ông vẫn không giấu được sự xúc động.

Theo lời ông Bảo, buồng giam khi ấy có gần một trăm người, chật chội và nóng bức nhưng mỗi ngày cai ngục chỉ cấp một bể nước nhỏ. Phần của mỗi tù nhân chỉ khoảng ba gáo dừa, vừa để tắm, vừa để giặt bộ quần áo duy nhất đang mặc.

“Anh Đỗ Mười khi ấy là người chia nước cho anh em. Bao giờ anh cũng để mọi người dùng trước, nếu còn thừa chút nước cặn nào thì anh mới dùng”, cụ Bảo nói, giọng nghẹn lại.

Nhắc đến đêm 9/3/1945 khi Nhật đảo chính Pháp, giọng ông Bảo bỗng trở nên hào hứng hơn.

“Đêm ấy, điện cả thành phố Hà Nội bỗng vụt tắt. Bên ngoài, tiếng đại bác, tiếng súng liên thanh nổ dồn dập. Trong nhà tù, anh em đập tường gọi nhau. Bộ máy quản lý của thực dân Pháp lúc đó rơi vào cảnh hỗn loạn. Chúng tôi hiểu rằng thời cơ để tìm đường thoát khỏi Hỏa Lò đã đến”, ông Bảo hồi tưởng, hai bàn tay nhăn nheo đan chặt vào nhau.

Ngày 11/3/1945, lợi dụng sự lộn xộn, đồng chí Trần Đăng Ninh cùng một số đồng chí khác đã nhanh chóng trốn khỏi xà lim sang khu thường phạm, dùng chăn xé ra nối lại thành dây rồi trèo qua mái nhà, nhảy xuống phố thoát thân.

Tiếp đó, để đưa được số lượng lớn chiến sĩ ra ngoài, Đồng chí Trần Tử Bình khi đó là Trưởng ban sinh hoạt Nhà tù đã tìm cách đổi quần áo với một tù thường phạm. Đội thùng cơm trên đầu, ông đi qua lính Nhật để sang trại J gác lỏng lẻo hơn. 

Tại đây, một nắp cống xi măng vuông có vòng sắt ở giữa được phát hiện, mở ra con đường thoát hiểm độc nhất vô nhị.

Khoảng 19h30 ngày 12/3/1945, nắp cống bật mở. Từng tốp chiến sĩ chia nhau chui xuống lòng đất, kiên trì bò qua những đường ống ngầm hôi hám, chật hẹp để thoát ra ngoài, trở về với nhân dân và phong trào cách mạng. 

Nhờ con đường này, hơn 100 cán bộ, chiến sĩ đã thực hiện thành công cuộc “đại vượt ngục” lịch sử.

Dù không nằm trong số những người vượt ngục thành công qua đường cống ngầm đợt đó, “Nhạ con” Tạ Quốc Bảo chưa bao giờ mất đi niềm tin.

“Chúng tôi bảo nhau, sắp khởi nghĩa rồi, sớm muộn cũng được ra tù. Tôi luôn tin, dù mình có ở đây bao lâu đi chăng nữa thì cũng sẽ có ngày cách mạng thành công”, ông Bảo tâm sự.

Đúng như nhận định đó, chỉ ít ngày trước khi Khởi nghĩa Tháng Tám bùng nổ, người cộng sản trẻ tuổi được tự do, rời khỏi Nhà tù Hỏa Lò để tiếp tục tham gia hoạt động cách mạng.

Bước ra khỏi cánh cửa sắt Hỏa Lò, chàng thanh niên Tạ Quốc Bảo lập tức trở lại hoạt động.

Ông được phân công công tác tại Ủy ban Cách mạng Lâm thời tỉnh Bắc Ninh và ngày 6/9/1946 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Cuộc trò chuyện vừa khép lại thì cũng vừa kịp giờ buổi giao lưu kỷ niệm Ngày Cách mạng Tháng Tám. Cô điều dưỡng nhẹ nhàng hỗ trợ ông Bảo di chuyển sang phòng sinh hoạt chung của viện - nơi các cụ và nhân viên y tế đã có mặt đông đủ.

Sau lời giới thiệu ngắn gọn từ ban tổ chức, ông Bảo được mời phát biểu. Dù giọng nói đã run run theo năm tháng, cựu tù chính trị Tạ Quốc Bảo vẫn cất lời đầy hào sảng. 

Cựu tù chính trị Tạ Quốc Bảo phát biểu tại buổi giao lưu kỷ niệm Ngày Cách mạng Tháng Tám (Ảnh: Hùng Anh).

Ông đưa mọi người trở về những ngày Hỏa Lò kiên cường, tái hiện lại ký ức sục sôi của mùa thu lịch sử năm 1945. Lời kể của ông không chỉ gợi lại gian lao mà bừng sáng tinh thần lạc quan của những người chiến sĩ trẻ năm xưa.

Trong căn phòng sinh hoạt chung, mọi người chăm chú theo dõi. 

Buổi sinh hoạt khép lại trong tràng vỗ tay vang dội. Ngọn lửa lý tưởng từ “chú nhỏ Việt Minh” năm nào vẫn đang tiếp tục thắp sáng, truyền cảm hứng và niềm tin cho những thế hệ hôm nay.