Trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ, Bà Chúa Xứ là một hình tượng nữ thần có sức lan tỏa rộng, gắn với niềm tin về sự che chở, bình an và cuộc sống no đủ. Từ ảnh hưởng của lễ vía Bà Chúa Xứ Núi Sam ở An Giang, nhiều địa phương hình thành những hình thức thờ cúng riêng, trong đó lễ cúng Bà Chúa Xứ ở Cần Thơ mang đậm dấu ấn văn hóa cộng đồng miền Tây Nam Bộ.
Nguồn gốc tín ngưỡng
Lễ vía Bà Chúa Xứ Núi Sam tại thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang, là một trong những lễ hội tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của Nam Bộ. Hằng năm, lễ thu hút đông đảo người dân và du khách về Núi Sam, vừa thực hành tín ngưỡng, vừa tìm hiểu những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong tâm thức dân gian, Bà Chúa Xứ được xem là vị thần cai quản, che chở cho vùng đất và cư dân sinh sống trên vùng đất ấy. Niềm tin này có sự giao thoa với tín ngưỡng thờ Mẫu và quan niệm về Mẹ Đất, Mẹ Xứ sở vốn tồn tại lâu đời trong đời sống tinh thần cư dân Nam Bộ.
Nguồn gốc của tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ cũng phản ánh quá trình giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng cư dân. Tín ngưỡng thờ nữ thần của người Chăm, trong đó có hình tượng Pô Inư Nagar - Bà Mẹ xứ sở, trong quá trình giao tiếp văn hóa Chăm-Việt đã có những biến đổi, hòa nhập với tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Từ hình tượng Bà Mẹ xứ sở, nhiều hình thức thờ Mẫu, nữ thần dần hình thành ở các vùng cư trú khác nhau. Ở miền Trung có Thiên Y A Na, Bà Chúa Tiên, Bà Chúa Ngọc; khi lan tỏa xuống Nam Bộ, các hình tượng nữ thần tiếp tục được địa phương hóa, gắn với đặc điểm đời sống của cư dân sông nước.
Trong đó, Bà Chúa Xứ trở thành một trong những hình tượng phổ biến nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu - Nữ thần ở Nam Bộ. Tùy từng địa phương, cách gọi, truyền thuyết và nghi thức thờ cúng có những điểm khác nhau, nhưng đều thể hiện mong ước về sự bình an, thuận lợi và cuộc sống sung túc.
Lễ cúng Bà Chúa Xứ ở Cần Thơ
Tại Cần Thơ, Bà Chúa Xứ được người dân quan niệm là vị thần cai quản, bảo hộ đất đai và cuộc sống của cư dân. Vì vậy, miếu thờ Bà hiện diện ở nhiều khu vực dân cư, có nơi được lập trong khuôn viên đình làng, có nơi nằm riêng giữa các khu dân cư đông đúc.
Nếu lễ vía Bà Chúa Xứ Núi Sam có quy mô lớn, thu hút người dân từ nhiều địa phương, thì lễ cúng Bà Chúa Xứ ở Cần Thơ thường gắn với không gian cộng đồng gần gũi hơn.
Đây trước hết là sinh hoạt tín ngưỡng của dân làng, của những người cùng sinh sống trong một khu vực, nhưng đồng thời cũng mở rộng sự tham dự tới người dân và khách thập phương.
Lễ cúng Miếu Bà hằng năm thường được tổ chức vào ngày 23 và 24 tháng Ba Âm lịch. Đây là dịp để người dân dâng lễ, bày tỏ lòng thành kính và cầu mong Bà phù hộ cho gia đình bình an, xóm làng yên ổn, cuộc sống thuận hòa, làm ăn phát đạt.
Trong ngày lễ, từ sáng sớm, không gian miếu trở nên nhộn nhịp. Người dân mang theo hoa quả, nhang đèn, heo quay, gà vịt... đến dâng cúng. Những lễ vật dân dã ấy không chỉ thể hiện lòng thành mà còn cho thấy mối quan hệ gần gũi giữa tín ngưỡng và đời sống thường nhật của cư dân miền sông nước.
Điểm nổi bật trong lễ cúng là nghi thức xướng lễ và hành lễ. Đây là phần lễ trang nghiêm, được thực hiện theo sự điều hành của Hương lễ - người đảm nhiệm việc xướng lễ. Học trò lễ cùng Ban Tế tự thực hiện các nghi thức theo lời xướng, tạo nên trình tự hành lễ chặt chẽ, trang trọng.
Không khí lễ hội vì thế có sự đan xen giữa tính thiêng của nghi lễ và sự gần gũi của sinh hoạt cộng đồng. Trong lúc Ban Tế tự hành lễ trước bàn thờ Bà, người dân lần lượt đứng ngoài chờ đến lượt vào thắp nhang, cầu nguyện.
Nghi lễ gắn kết cộng đồng
Điểm đặc trưng của lễ cúng Bà Chúa Xứ ở Cần Thơ không chỉ nằm ở các nghi thức thờ cúng mà còn ở sự gắn kết giữa cộng đồng cư dân với không gian đình, miếu.
Với người dân địa phương, việc đến miếu dâng hương không đơn thuần là cầu tài lộc. Đó còn là dịp gửi gắm mong ước về một năm gia đạo yên ấm, làng xóm hòa thuận, cuộc sống đủ đầy. Những lời cầu nguyện ấy phản ánh những nhu cầu rất đời thường, đồng thời tạo nên sự gắn kết tinh thần giữa những người cùng sinh sống trong một cộng đồng.
Sau khi hoàn tất nghi lễ, mọi người cùng dọn bàn, bắt mâm và hưởng lộc Bà. Từ một nghi thức tín ngưỡng, không gian miếu tiếp tục trở thành nơi gặp gỡ, chia sẻ của bà con trong xóm làng.
Trong quá trình hình thành và phát triển, tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ ở Cần Thơ vì thế vừa tiếp nhận ảnh hưởng chung của tín ngưỡng Nam Bộ, vừa mang những sắc thái riêng phù hợp với môi trường văn hóa địa phương.
Nếu Núi Sam là không gian lớn gắn với lễ vía Bà Chúa Xứ có sức lan tỏa rộng, thì tại Cần Thơ, hình thức cúng Bà ở các đình, miếu lại cho thấy rõ hơn vai trò của tín ngưỡng trong đời sống cộng đồng dân cư.
Từ những nén nhang, mâm lễ giản dị đến nghi thức xướng lễ trang nghiêm và tục cùng nhau hưởng lộc sau lễ, lễ cúng Bà Chúa Xứ đã trở thành một phần trong đời sống tinh thần của người dân Cần Thơ. Qua đó, tín ngưỡng dân gian không chỉ được duy trì mà còn tiếp tục lưu giữ những ký ức, phong tục và cách ứng xử cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ./.
(Vietnam+)