Thủ đoạn gian dối liên hoàn
Để thuyết phục nhân sự mới nhận việc, vay tiền, mua hàng thế chân và đưa ra các chọn lựa phù hợp với kế hoạch tiếp theo, Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Era New (Công ty Era New) đã lên sẵn kịch bản “Chốt”, kịch bản dẫn dắt cùng rất nhiều tài liệu giới thiệu về công ty và ngành nghề, giới thiệu vị trí “Lao động chân tay hỗ trợ kinh doanh”, chính sách phúc lợi, tài liệu hướng dẫn tìm kiếm, tiếp cận người lao động… Những lời có cánh được viết sẵn, những tình huống phát sinh kèm giải pháp cụ thể được đưa ra với mục tiêu thao túng tâm lý để người lao động tin tưởng cung cấp thông tin cá nhân, giấy tờ và đồng ý nộp tiền vào công ty.
Vượt qua thời gian học việc, người lao động trở thành nhân viên chính thức với hàng loạt biên bản, đơn xin. Bản ghi nhớ hợp tác tiêu dùng hàng hóa, Đơn đặt hàng tiêu dùng, Đơn xin làm Đối tác viên bình thường… mỗi tờ giấy viết ra đồng nghĩa một khoản tiền lớn từ túi người lao động chuyển sang công ty theo hình thức “Tiền mặt”. Thêm kịch bản dẫn dắt, thêm chiêu trò quản lý, số lượng hợp đồng vay tiền trên các nền tảng, hợp đồng mua xe mô-tô trả góp, hợp đồng cầm cố giấy đăng ký xe, các khoản nợ từ gia đình, bạn bè của người lao động cứ thế tăng dần. Ở Era New chẳng có công việc đóng gói, dán tem, xếp thùng thu nhập ổn định, giờ giấc tự do như đăng tuyển mà chỉ là quy trình thuyết phục người cũ dẫn dắt, lôi kéo người mới, thu tiền về cho công ty.
Ở góc nhìn của một chuyên gia dự báo nhân lực, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh nhận định, Công ty Era New không đơn thuần tổ chức hoạt động tuyển dụng lao động mà còn có dấu hiệu lợi dụng nhu cầu tìm việc, sự thiếu kinh nghiệm và hoàn cảnh khó khăn của người lao động trẻ để dẫn dắt họ tham gia các hoạt động huy động, vay và nộp tiền. Việc tuyển dụng không đúng vị trí ban đầu, đưa ra mức thu nhập hấp dẫn, yêu cầu đặt cọc sản phẩm, vay tiền, mua hàng trả góp rồi nộp tiền mặt cho công ty là những dấu hiệu bất thường, tiềm ẩn rủi ro lừa đảo và chiếm đoạt tài sản. Đáng chú ý, người lao động còn bị kiểm soát thông tin, hạn chế chia sẻ với gia đình, bạn bè và bị gây áp lực bằng các chỉ tiêu buộc phải tiếp tục vay tiền.
Chủ động cung cấp thông tin gian dối về công ty, vị trí việc làm, thu nhập, chính sách, khi thấy người lao động “sa lưới”, người dẫn dắt và quản lý tiếp tục đưa ra các cam kết hoàn tiền, trả nợ các khoản vay nhằm tăng tính thuyết phục. Theo đánh giá của một điều tra viên giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực này, các nội dung trong phần “Hướng xoay” của kịch bản “Chốt” cho thấy, Công ty Era New còn có hành vi gian dối với tổ chức tín dụng để tạo nguồn tiền. Việc mua sim rác, tạo số điện thoại người thân giả trong khi làm hồ sơ vay, trực tiếp thao tác vay trên điện thoại của người lao động cũng được nhìn nhận là hành vi vi phạm pháp luật. Điều đáng nói, các thông tin gian dối không phải lời nói của một cá nhân mà được soạn sẵn thành tài liệu, kịch bản, áp dụng thống nhất với mọi người đến xin việc và được đưa ra trước khi nhận tiền.
Dựa vào diễn tiến vụ việc và thông tin từ nạn nhân cung cấp, điều tra viên này lý giải, người lao động giao tiền cho Công ty Era New vì tin vào thông tin gian dối. Họ đến công ty để xin việc chứ không vì mục đích mua hàng, và việc “tự chọn”, “tự viết đơn”, “tự nguyện” làm theo hướng dẫn là thủ đoạn trong kịch bản. Ngoài ra, phía công ty còn triển khai nhiều biện pháp ngăn nạn nhân kiểm chứng, phát hiện sự gian dối. Những biện pháp này được thể hiện rõ trong các kịch bản, thông tin thảo luận nhóm, thông tin chỉ đạo từ cấp trên cũng như hành vi giữ hàng, giữ chứng từ của người lao động.
Trong quá trình phỏng vấn, học việc, người dẫn dắt và quản lý luôn cam kết hoàn 100% tiền thế chân bộ sản phẩm trải nghiệm. Thế nhưng, đơn đặt hàng tiêu dùng lại in sẵn dòng chữ: “Đơn đặt hàng không được hủy, không hoàn tiền dưới bất kỳ hình thức nào” hay đóng dấu “Đã giao hàng”, “Miễn trả hàng”. Trong bản ghi nhớ còn có nội dung “Không được trả lại hàng hóa hoặc khiếu nại các vấn đề liên quan đến hàng hóa khi đã ký vào đơn nhận hàng”. Ngoài ra, “Đơn xin làm Đối tác viên bình thường” còn có nội dung đẩy trách nhiệm trả nợ sang cho người lao động, khác hoàn toàn với những gì phía công ty cam kết ban đầu. Cụ thể, đơn có ghi: “Trong thời gian làm việc tại đây, tôi sẽ không nhận được sự hỗ trợ về tài chính cũng như sự hỗ trợ về vấn đề cam kết chi trả hàng tháng ngân hàng”.
Người lao động cần tỉnh táo hơn
Sau khi thu về nhiều khoản tiền dưới dạng tích lũy, thế chân, Công ty Era New bắt đầu thay đổi các cam kết, thậm chí xóa sổ nhiều lời hứa khiến người lao động hoang mang. Chỉ trong vòng hai tháng, không ít người rơi vào túng quẫn do phải đứng tên các khoản vay hơn 200 triệu đồng. Luật sư Lê Hữu Nghĩa, Đoàn luật sư TP Hồ Chí Minh khẳng định, người lao động tìm việc là muốn kiếm thu nhập để trang trải cuộc sống. Tuy nhiên, khi làm việc tại công ty này lại bị yêu cầu bỏ tiền để mua sản phẩm mà họ không có nhu cầu sử dụng, thậm chí không được bàn giao sản phẩm thực tế. Khi người lao động yêu cầu hoàn tiền, công ty lại viện nhiều lý do để từ chối. Điều này đi ngược với tính chất của mối quan hệ lao động và có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Bằng cách thực hiện một chuỗi hành vi đã được lên kịch bản, các đối tượng đã thành công dụ dỗ người lao động nộp tiền vào công ty. Theo luật sư Nghĩa, hành vi này có dấu hiệu của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự hiện hành. Ngoài ra, hành vi tự ý sử dụng thông tin cá nhân, điện thoại của người lao động để vay tiền và chiếm đoạt số tiền vay được cũng là hành vi có dấu hiệu của tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Luật sư Lê Hữu Nghĩa khuyến cáo, người lao động phải hết sức cảnh giác khi nhận được thông tin tuyển dụng có nội dung quá hấp dẫn như “việc nhẹ lương cao”; thu nhập cao nhưng không yêu cầu trình độ chuyên môn, kinh nghiệm… Cần chủ động tìm hiểu thông tin của công ty đang tuyển dụng trước khi ứng tuyển. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào thì không nên tham gia. Người dân có thể tra cứu thông tin doanh nghiệp tại Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp tại địa chỉ: https://dangkykinhdoanh.gov.vn/. Ngoài ra, cần trao đổi rõ ràng, chi tiết về vị trí làm việc, tiền lương, điều kiện làm việc và các quyền lợi của người lao động khi đến phỏng vấn. Đặc biệt cảnh giác với những trường hợp thông tin tuyển dụng ban đầu không đúng với công việc thực tế hoặc liên tục thay đổi nội dung công việc trong quá trình phỏng vấn, nhận việc.
Về khung hình phạt, nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm và số tiền bị chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân, theo quy định tại Điểm a Khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự hiện hành. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản (Khoản 5 Điều 174 Bộ luật Hình sự hiện hành).
Vụ việc lừa đảo tại Công ty Era New cho thấy, hiện nay, một bộ phận lao động trẻ, đặc biệt là lao động phổ thông từ 19-22 tuổi còn thiếu kỹ năng nhận diện rủi ro trong tuyển dụng và kiến thức về tài chính cá nhân. Do đó, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh cho rằng, cần tăng cường công tác tư vấn hướng nghiệp gắn với kỹ năng tìm việc an toàn trong cộng đồng. Trong đó tập trung trang bị kiến thức nhận diện tuyển dụng giả mạo, đa cấp biến tướng và các hình thức huy động tài chính trái phép. Ngoài ra còn hướng dẫn người lao động kiểm tra thông tin doanh nghiệp và hợp đồng lao động trước khi nhận việc để tránh rơi vào “bẫy” lừa đảo. “Việc làm chân chính phải mang lại thu nhập cho người lao động, không phải khiến người lao động vay nợ để được làm việc. Không có công việc ổn định nào yêu cầu người lao động liên tục bỏ tiền túi, vay tín dụng hoặc mua hàng trả góp nhằm mục đích chứng minh năng lực và đổi lấy cơ hội thăng tiến. Người lao động đừng đánh đổi tương lai tài chính bằng những lời hứa hẹn thu nhập và cơ hội thăng tiến không minh bạch”, ông Tuấn nhắn nhủ.
Ông Tuấn cũng khuyến cáo, ngay cả khi đã được tuyển dụng, người lao động cũng đừng đánh đổi quyền lợi cá nhân để giữ việc làm. Một doanh nghiệp tuyển dụng hợp pháp phải minh bạch về công việc, tiền lương, chế độ và trách nhiệm của các bên. Vậy nên, không thể lấy lý do phát triển nghề nghiệp mà buộc người lao động vay nợ, nộp tiền, mua hàng… Trong trường hợp chưa đủ kiến thức và kinh nghiệm xử lý tình huống, người lao động cần chủ động tham khảo ý kiến gia đình và cơ quan chức năng nhằm hạn chế rủi ro. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần dừng giao dịch tài chính, lưu giữ chứng cứ và tìm kiếm sự hỗ trợ kịp thời.
Sập bẫy mô hình lừa đảo: Người lao động lao đao (kỳ 2)
Sập bẫy mô hình lừa đảo: Người lao động lao đao (kỳ 1)
MỸ DUNG, CHÍ KIÊN, TÂM HIẾU