Liên kết trường nghề - doanh nghiệp: Đừng để người học thành 'lao động giá rẻ'

Một phụ huynh có con đang học ngành thiết kế đồ họa tại một trường cao đẳng ở Đồng Nai phản ánh với PV Báo Thanh Niên rằng con mình được đưa đi "thực tập trải nghiệm môi trường doanh nghiệp (DN)" kéo dài 3 tháng tại một công ty ở Bình Dương (cũ). Sau một tuần, chị mới biết công việc của con chủ yếu làm "vặn ốc". Điều chị mong muốn là con có cơ hội làm những công việc phù hợp với ngành đồ họa để tích lũy kỹ năng, thay vì chủ yếu làm công việc lao động giản đơn.

Một phụ huynh khác cũng cho hay con mình học cao đẳng tại Đồng Nai và được đưa ra DN ở Hải Phòng thực tập. Theo phụ huynh này, con của chị phải "tăng ca, chạy sản lượng và công việc thực tế không đúng chuyên ngành, không khác gì một công nhân".

Hai câu chuyện trên đặt ra một câu hỏi không mới nhưng trở nên cấp thiết hơn trong bối cảnh luật Giáo dục nghề nghiệp (GDNN) đã xác định rõ hơn vai trò, quyền và trách nhiệm của DN trong GDNN.

Nguy cơ người học thành lao động giá rẻ

Theo ông Phạm Tiềm, Hiệu trưởng Trường CĐ Thaco, một khó khăn thực tế trong liên kết trường nghề và DN là nhà trường đôi khi phụ thuộc vào nhu cầu sản xuất, tuyển dụng của DN. Từ thực tế làm đầu mối đưa sinh viên (SV) đến DN thực tập, ông cho biết có trường hợp DN chỉ tiếp nhận SV khi đang có nhu cầu nhân lực. Khi sản xuất giảm, DN không tiếp nhận nữa. Ngược lại, khi sản xuất tăng, SV có thể được bố trí vào những công việc DN đang thiếu nhân sự, nhưng chưa chắc phù hợp với ngành nghề được đào tạo.

Từ thực tế đó, theo ông Tiềm, nếu thiếu cơ chế ràng buộc và phối hợp rõ ràng, SV có nguy cơ trở thành lực lượng bổ sung cho sản xuất thay vì được xem là người học cần được đào tạo.

Theo TS Phan Thị Lệ Thu, Phó hiệu trưởng Trường CĐ Viễn Đông, không phải DN nào cũng phù hợp để tiếp nhận người học. Nhà trường phải tìm hiểu nhu cầu thực tế của DN, đồng thời đặt ra những điều kiện cụ thể để bảo vệ SV. Bà Thu cho hay khi đưa SV đến DN thực tập, nếu nhà trường chỉ quan tâm đến việc DN trả lương cho SV mà không chú ý rèn luyện kỹ năng và yêu cầu đối với SV, người học có nguy cơ trở thành nguồn lao động giá rẻ.

ẢNH: YẾN THI

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ GDNN (Bộ GD-ĐT), cũng khuyến cáo nếu SV chỉ làm việc giản đơn, kéo dài mà không học thêm được gì, thực tập dễ biến thành sử dụng lao động giá rẻ. Theo TS Vinh, hợp tác chỉ có ý nghĩa khi người học có thể tích lũy kỹ năng và được bảo vệ.

DN không chỉ là "nơi thực tập"

Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi trong cách nhìn về liên kết DN. Số lượng biên bản ghi nhớ không phải thước đo cuối cùng của hiệu quả hợp tác. Quan trọng hơn là DN tham gia như thế nào vào quá trình đào tạo và người học nhận được gì từ liên kết đó.

Theo thạc sĩ Trần Phương, Hiệu trưởng Trường trung cấp Việt Giao, không nên xem DN chỉ là "nơi thực tập" của học viên. DN cần được tham gia sớm hơn và thường xuyên hơn trong cả chu trình đào tạo, còn nếu chỉ đưa học viên đến DN 1-2 tháng cuối khóa thì mức độ tác động đến chất lượng đào tạo sẽ rất hạn chế.

Thạc sĩ Phương phân tích điều quan trọng là DN không chỉ tiếp nhận thực tập mà DN có cử chuyên gia hướng dẫn, góp ý chương trình, đánh giá kỹ năng và tuyển dụng sau tốt nghiệp hay không.

NGƯT-TS Phạm Hữu Lộc, Hiệu trưởng Trường CĐ Công nghệ Thủ Đức, cũng cho rằng DN không thể chỉ xuất hiện ở cuối quá trình để tuyển dụng. Nếu thiếu sự tham gia của DN trong quá trình đào tạo, trường nghề dễ rơi vào tình trạng "đào tạo cái mình có, thay vì đào tạo cái thị trường cần". Mô hình cần hướng tới là "đồng thiết kế - đồng đào tạo - đồng đánh giá - đồng sử dụng nhân lực". Một phần năng lực nghề có thể được hình thành tại trường, phần khác được đào tạo trực tiếp tại DN.

ảnh: Mỹ Quyên

Khoảng cách giữa quy định và thực tế

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, trước đây DN thường được xem là nơi tiếp nhận thực tập và tuyển người sau tốt nghiệp. Nay vai trò được xác định rõ hơn: cùng nhà trường xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo và đánh giá tay nghề. Tuy nhiên, giữa quy định và thực tế vẫn còn khoảng cách.

TS Vinh chỉ ra hai bên chưa có đủ động lực và điều kiện để hợp tác. Một số trường thiếu đầu mối kết nối DN, giáo viên ít trải nghiệm sản xuất, còn thiết bị dạy học chưa tương thích với công nghệ thực tế tại DN. Trong bối cảnh sắp xếp, sáp nhập các trường nghề, việc tổ chức lại đầu mối hợp tác cũng có thể gây chệch choạc.

Ở phía DN, nhất là DN nhỏ, việc tham gia đào tạo cũng phát sinh chi phí. DN phải dành máy móc, thời gian và người có kinh nghiệm để hướng dẫn. Trong khi đó, người lao động sau khi được đào tạo có thể chuyển sang nơi khác trả lương cao hơn. Đây là mối băn khoăn có cơ sở nhưng không thể dùng để giải thích cho mọi sự thờ ơ với đào tạo. Nếu không tham gia đào tạo, DN vẫn phải chịu chi phí tuyển dụng, thời gian thích nghi và năng suất thấp của lao động mới. Vấn đề là phải có cơ chế chia sẻ chi phí và lợi ích. Lương, cơ hội phát triển và môi trường làm việc cũng cần đủ hấp dẫn để người lao động muốn gắn bó.

Một nguyên nhân khác khiến DN chọn đào tạo lại thay vì tham gia từ đầu là hợp tác với nhà trường đôi khi phức tạp hơn tự đào tạo. DN nhỏ có thể thiếu nhân sự theo dõi, không quen xây dựng chương trình, đánh giá người học và không đủ thời gian tham gia một khóa đào tạo dài. "Công nghệ cũng khác nhau, có DN đổi mới nhanh khiến trường khó theo kịp; có nơi thiết bị còn lạc hậu, chỉ cần người làm được công việc trước mắt. Vì vậy, nhu cầu hợp tác không đồng đều", TS Vinh phân tích.

Từ thực tế liên kết doanh nghiệp, TS Phạm Hữu Lộc chia sẻ khó khăn lớn nhất là nhịp vận hành của nhà trường và DN chưa phải lúc nào cũng đồng bộ. Nhà trường đào tạo theo chương trình và chuẩn đầu ra; DN vận hành theo thị trường, đơn hàng, năng suất và công nghệ. Việc dành chuyên gia, thiết bị, dây chuyền và thời gian cho đào tạo cũng là một chi phí thực tế đối với DN. Ở chiều ngược lại, nhà trường cũng phải thay đổi, không thể chỉ mời DN vào trường rồi gọi đó là hợp tác.

Để hợp tác nhà trường - DN đi vào thực chất

Phát biểu trong Hội nghị các trường cao đẳng phía nam hồi tháng 7.2026, TS Lê Quân, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT, cho rằng các trường không nhất thiết phải tự đầu tư toàn bộ các nền tảng với chi phí lớn. Thay vào đó, có thể hợp tác với DN thông qua hình thức thuê dịch vụ, sử dụng nền tảng sẵn có hoặc liên kết để tổ chức đào tạo.

"DN cũng là nơi nắm giữ nhiều công nghệ lõi, quy trình sản xuất mà trường khó tự đầu tư đầy đủ. Vì vậy, nếu không hợp tác chặt chẽ với DN thì các trường khó có điều kiện tiếp cận công nghệ mới, càng khó đầu tư hiệu quả các phòng thí nghiệm hay trung tâm nghiên cứu", TS Quân nói.

Theo Thứ trưởng Lê Quân, tuyển sinh trong GDNN phải gắn chặt với tuyển dụng. Các trường cần phối hợp với DN ngay từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo đến tuyển dụng sau tốt nghiệp. "Chỉ khi người học nhìn thấy cơ hội việc làm và thu nhập rõ ràng thì GDNN mới đủ sức hấp dẫn", Thứ trưởng Lê Quân nhấn mạnh.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, không nên chia cứng trách nhiệm theo cách trường dạy lý thuyết, DN dạy thực hành mà 2 bên cùng xây dựng chương trình và đánh giá kỹ năng.

Thạc sĩ Trần Phương cho rằng mô hình bền vững nhất là nhà trường đào tạo nền tảng - DN đào tạo năng lực nghề nghiệp thực tế - người học được trải nghiệm cả hai môi trường. Khi ba bên cùng nhìn thấy lợi ích, cùng có trách nhiệm và cùng được đo bằng kết quả đầu ra thì hợp tác mới đi vào thực chất.

Đồng tình với nội dung này, TS Phạm Hữu Lộc nói: "Hợp tác chỉ bền vững khi cả người học, DN và nhà trường đều nhìn thấy giá trị rõ ràng".