Trường ca Tiếng chim rừng và đất lửa Tây Ninh của tác giả Châu La Việt được NXB Quân đội Nhân dân phát hành dịp kỷ niệm 80 năm ngày Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2.9 (2025). Trong phần phụ lục Tác phẩm báo chí viết về trường ca Tiếng chim rừng và đất lửa Tây Ninh, trang 199 của sách có chi tiết: "Ca sĩ Tô Lan Phương là cháu nội của nhà cách mạng Tô Hiệu".
Trang sách viết ca sĩ Tô Lan Phương là cháu nội của nhà cách mạng Tô Hiệu
Ảnh: KHẢI MÔNG
Khi đọc chi tiết này, nội tộc gia đình liệt sĩ Tô Hiệu (1912-1944) đã vô cùng ngỡ ngàng. Liệt sĩ Tô Hiệu hy sinh tại nhà tù Sơn La năm 1944 ở tuổi 32, ông chưa lập gia đình, vì vậy dòng họ Tô làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên không rõ làm sao liệt sĩ lại có cháu nội?
Còn ca sĩ - NSND Tô Lan Phương, theo thành viên của nội tộc họ Tô, là cháu nội của cụ Tô Tu (thường gọi là ông cả Tu), anh cả của liệt sĩ Tô Hiệu.
Trần Hữu Độ là cha đẻ nhà báo Trần Bạch Đằng (?)
Một ấn phẩm khác mang tên Truyền thống Việt Nam qua thử thách 1920 - 1945 - tác giả David G.Marr, Thiếu Khanh dịch, được NXB Thế giới và Công ty Nhã Nam liên kết phát hành (2025), trang 409 cung cấp thông tin về thầy thuốc Trần Hữu Độ như sau: "Năm 1924, một thầy thuốc Đông y trung niên là Trần Hữu Độ (1885 - 1939) bắt đầu phê phán đồng bào mình vì đã không thể đồng tâm hiệp lực đánh đuổi người Pháp". Trang này còn giới thiệu Trần Hữu Độ là một cây bút sáng tác với 13 trước tác được lưu hành và từng bị thực dân Pháp kết án 18 tháng tù giam.
"Ngay sau đó, Trần Hữu Độ được kết nạp vào ĐCSĐD [Đảng Cộng sản Đông Dương]. Con trai ông, Trần Bạch Đằng, đã hoạt động tích cực trong Việt Minh và sau này nắm giữ các vị trí quan trọng trong Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam" (trang 409).
Trang sách viết nhà báo Trần Bạch Đằng là con trai thầy thuốc Đông y Trần Hữu Độ
Ảnh: KHẢI MÔNG
Thật bất ngờ trước thông tin nhà báo Trần Bạch Đằng (1926 - 2007) là con trai thầy thuốc Đông y Trần Hữu Độ. Dù đọc tên hai người cùng mang họ Trần, nhưng tên thật của nhà báo Trần Bạch Đằng là Trương Gia Triều, là cháu nội cụ Trương Gia Mô (thường gọi là cụ Nghè Mô).
Đối chiếu với nguyên bản sách Vietnamese tradition on trial 1920 - 1945 của David G.Marr, tác giả viết: "His son Tran Bach Dang was active in the Viet Minh and came to occupy important positions in the National Front for the Liberation of South Vietnam" (p. 288).
Dù nguyên văn tác giả David G.Marr viết vậy nhưng thực tế thầy thuốc Đông y Trần Hữu Độ là chú dượng của nhà báo Trần Bạch Đằng.
Bìa cuốn sách Truyền thống Việt Nam qua thử thách 1920 - 1945
Ảnh: KHẢI MÔNG
Năm 2019, nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Xuất đã đứng tên chủ biên (cùng TS Quách Thu Nguyệt và TS Phan Văn Hoàng) xuất bản sách Trần Bạch Đằng - Chân dung kẻ sỹ Nam Bộ (NXB Khoa học Xã hội). Ở chương 1, dòng dõi, quê hương và cuộc đời, nhóm biên soạn nêu rõ: "Thân sinh của ông Trần Bạch Đằng là ông Trương Gia Mãn" (trang 17). Ông Trần Bạch Đằng là con thứ 7 - cũng là con út của ông Trương Gia Mãn - sinh ngày 15.7.1926, với tên khai sinh là Trương Gia Triều.
Sách này cũng cho biết thêm: "Em gái thứ 5 của ông Mãn có chồng là Trần Hữu Độ (1887 - 1945) mà ông Trần Bạch Đằng gọi là dượng Năm" (trang 17). Như vậy, ở đây cho thấy có điều chênh lệch về năm sinh và năm mất của ông Trần Hữu Độ so với sách Truyền thống Việt Nam qua thử thách 1920 - 1945 của tác giả David G.Marr.
Nêu lên 2 ví dụ trên đây, chúng tôi mong rằng khi viết về gia thế các nhân vật lịch sử, các tác giả, tòa soạn và nhà xuất bản cần hết sức thận trọng để đảm bảo tính chính xác cao nhất.