Khuyến khích nghệ sĩ trẻ khai thác chất liệu nghệ thuật truyền thống
- Được biết, bà là một thành viên hội đồng cố vấn cho dự án album mới nhất của ca sĩ trẻ Phương Mỹ Chi kết hợp âm nhạc đương đại với dân ca các vùng miền trên cả nước. Bà có thể chia sẻ đôi điều về quá trình giúp Phương Mỹ Chi hát xẩm?
- Tôi chỉ giúp tư vấn và hướng dẫn một chút thôi. Năm ngoái, khi tham gia hát xẩm cùng nhóm của Phương Mỹ Chi tại sân vận động Mỹ Đình (concert Em xinh say hi-PV), tôi có hướng dẫn một chút rồi. Năm nay, Chi làm dự án riêng, mời cả một hội đồng cố vấn. Tôi hỗ trợ bạn ấy tìm hiểu thêm về những nét đặc trưng của xẩm để phù hợp tác phẩm mới trong album; Chi nắm bắt rất nhanh.
Qua các buổi tiếp xúc ban đầu, tôi đánh giá rất cao tư duy và lựa chọn sứ mệnh lan tỏa nghệ thuật truyền thống của bạn ấy.
- Vậy ngược lại, “chị đẹp” - Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan có ý định một lúc nào đó, sẽ hát nhạc mới?
- Nếu hát vui, ngẫu hứng thì tôi rất thoải mái thể hiện. Nhưng nếu để đưa ra khán giả thì… cái tên Thanh Ngoan đã bị “cột” vào chèo, xẩm, hát văn rồi.
Tôi luôn cảm ơn cái gốc truyền thống. Vì có cái gốc đó, giờ tôi mới hỗ trợ được các bạn trẻ. Chứ nếu học nhiều mà không có gốc, không đến đầu đến đũa thì cũng không làm cái gì đến nơi đến chốn được.
- Bà nghĩ sao về trào lưu các nghệ sĩ trẻ vận dụng chất liệu truyền thống trong sáng tác tác phẩm mới? Nó có tác dụng gì với văn hóa nghệ thuật truyền thống?
- Tôi không phản đối. Đấy là cách tiếp cận của giới trẻ. Một số bạn đã tạo nên những khúc ca mà tôi thấy, có thể gọi là dân ca kiểu mới; rất phù hợp với giới trẻ để nghe nhưng vẫn nhận diện được xuất phát điểm của chúng là từ gốc truyền thống. Việc giới trẻ tìm hiểu, ứng dụng nhạc truyền thống rất đáng khuyến khích. Mong các bạn tìm hiểu kỹ hơn nữa và biết đâu một ngày không xa, những câu hát truyền thống cũng trở thành xu hướng.
Tôi rất mừng là hiện nay, không chỉ riêng nghệ sĩ trẻ mà rất nhiều người khác cũng đang đưa chất liệu nghệ thuật biểu diễn truyền thống vào đời sống. Như tôi đây, thỉnh thoảng, vẫn làm lời mới cho những bài hát văn, bài xẩm theo đặt hàng của một số doanh nghiệp. Họ vận dụng những cách phối khí tươi hơn một chút để phù hợp cách hò, vè. Lời mới có thể gắn liền với hình ảnh mà công ty hoặc chương trình đưa ra, bên cạnh đó vẫn giới thiệu được nghệ thuật truyền thống.
Mong muốn có một bộ phim về nghệ thuật chèo
- Các nghệ sĩ nhạc nhẹ có thể thoải mái ứng biến cùng nghệ thuật truyền thống. Nhưng bản thân nghệ thuật truyền thống luôn có những nguyên tắc cần tuân thủ. Thí dụ như với nghệ thuật chèo, theo quan sát của bà, tính nguyên gốc của bộ môn này hiện được giữ gìn như thế nào?
- Chèo đã và đang có những biến đổi được nhận diện dưới dạng phát huy, phát triển. Các nhà hát lớn bao giờ cũng phải vừa làm vở mới vừa duy trì hệ thống làn điệu, trích đoạn, vở cổ để các nghệ sĩ nắm bắt và gìn giữ được cái gốc. Nhưng trong quá trình vận dụng, không tránh khỏi việc sẽ có lúc xa rời truyền thống. Việc này lại phụ thuộc vào cả một ê-kíp. Những tác giả gạo cội có thể viết kịch bản chèo không còn nhiều; chưa kể, có kịch bản ra chất chèo rồi vẫn có thể bị đạo diễn biến thành “kịch cắm hát chèo”. Ngay cả với trang trí sân khấu, nếu tả thực quá, sân khấu cũng không còn là của chèo nữa.
Việc viết thêm nhạc cho chèo thì vẫn phổ biến, vì âm nhạc rất quan trọng. Từ đầu những năm 1960, nhạc sĩ Hoàng Kiều đã sáng tác nhạc cho vở Súy Vân của Đoàn Chèo Trung ương (về sau là Nhà hát Chèo Việt Nam, và nay thuộc Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam - PV). Nhưng trong những vở có phần nhạc được viết mới, như Súy Vân, các tác giả âm nhạc chỉ dựa trên toàn bộ di sản chèo truyền thống để sáng tác phần nhạc thêm vào, giúp cho nhân vật, cho vở diễn được thăng hoa. Nếu người xem vẫn thấy những gì diễn ra trên sân khấu hài hòa và hợp lý thì có thể coi đó là sự phát huy, phát triển tốt.
Tôi không còn biểu diễn nên cũng không xem nhiều, nhưng từ năm 2022 về trước, các vở tôi đều xem và thấy: Có lẽ, duy nhất vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính do Nhà hát Chèo Việt Nam dàn dựng là còn nguyên vẹn mảnh trò và âm nhạc truyền thống, chứ nhiều đoàn khác cũng đưa nhạc nền (viết mới) vào vở này rồi. Năm 2019, tôi cùng Nghệ sĩ Ưu tú, nhạc sĩ Bùi Đức Hạnh dựng vở Vân dại (chỉnh lý, biên soạn lại nội dung từ vở chèo cổ Kim Nham - PV). Đây cũng là vở chỉ sử dụng thuần chất liệu và nguyên tắc của chèo cổ, không có sáng tác mới. Tôi đưa vào lối dẫn/kể chuyện của dàn đế (hát đế - PV). Cách chơi nhạc dựa vào khả năng ứng tấu của các nhạc công mà tôi học theo cách Nghệ sĩ Nhân dân, đạo diễn Trần Bảng dựng vở Quan Âm Thị Kính. Chẳng hạn, khi cần một đoạn nhạc nền cho cảnh nhân vật Trần Phương tán tỉnh Súy Vân, thay vì để nhạc sĩ viết mới, tôi cho một nghệ sĩ đàn nhị cùng dàn nhạc dân tộc ứng tấu trên lòng bản của điệu chèo Đào liễu.
- Hiện giờ, bà có giữ ý định dựng thêm một vở chèo theo lối cổ nữa không?
- Khi ở vai trò chỉ đạo một đơn vị đầu ngành của chèo, tôi đã làm tác phẩm thể hiện tâm huyết, quan điểm của mình rồi. Quan trọng là ở lớp người tiếp sau, có ai không, để chúng ta tiếp tục giữ gìn vốn liếng của cha ông, tránh nhầm lẫn cho sau này.
- Vậy càng nên có ít nhất là một đêm diễn chèo của bà để khán giả hôm nay có dịp trực tiếp thưởng thức những làn điệu cổ truyền đặc sắc?
- Hiện giờ, việc của tôi là giảng dạy, cũng là một cách để gìn giữ chèo, bên cạnh đó còn là hát xẩm, chầu văn... Hai năm nay, Trung tâm Bảo tồn Nghệ thuật truyền thống Việt Nam của chúng tôi tổ chức thi hát dân ca, nhạc cổ. Năm ngoái thi chèo, xẩm; năm nay thêm cả quan họ, chầu văn, độc tấu nhạc cụ dân tộc.
Về điều bạn nói, đúng là có đơn vị đặt vấn đề tổ chức với tôi từ năm ngoái nhưng do nhiều việc quá nên tôi chưa quyết. Tôi không có ý nghĩ phải làm một liveshow để kiếm tiền, mà làm chỉ để kỷ niệm cuộc đời nghệ thuật mình thôi.
- Tôi nhớ là bà đã từng tham gia đóng phim. Liệu có thể có một bộ phim, điện ảnh hay truyền hình cũng được, về chèo và có sự tham gia của bà?
- Tôi cũng vẫn được các đạo diễn mời đóng phim nhưng tôi không nhận, cũng không nhận đóng các clip quảng cáo nhãn hàng. Khi làm phim Thương nhớ ở ai (phim của Đài Truyền hình Việt Nam, năm 2017, đạo diễn Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh-PV), anh Lưu Trọng Ninh cũng bảo tôi viết một kịch bản cùng với anh ấy để làm phim về chèo. Nếu hữu duyên thì tôi chỉ làm phim đó với Lưu Trọng Ninh thôi. Để có một phim sâu sắc về chèo cần những người có tâm huyết. Tôi có thể hỗ trợ về diễn viên, cố vấn chuyên môn.
- Chân thành cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!
Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan (tên thật là Nguyễn Thị Bích Ngoan), sinh ra và lớn lên ở cái nôi của nghệ thuật chèo cổ Thái Bình, trong một gia đình giàu tình yêu dành cho nghệ thuật sân khấu truyền thống. Bà học hát chèo khi lên chín tuổi, bốn năm sau được tuyển vào Nhà hát Chèo Việt Nam, rồi trở thành diễn viên chuyên nghiệp ở tuổi 17. Nghệ sĩ Thanh Ngoan nổi tiếng trong làng chèo Việt Nam với nhiều vai đào lệch, tiêu biểu như Đào Huế (vở Chu Mãi Thần), chủ quán Hồng Châu (vở Hồ Xuân Hương), Hoạn Thư (vở Kiều)…
Nguyễn Mạnh Hà (thực hiện)