Anh Bùi Chí Lương, Phó Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường, phường Thống Nhất, thành phố Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ, dẫn chúng tôi lên thăm không gian sinh hoạt trên những ngôi nhà sàn, là nơi chứng kiến sự gắn kết bền chặt giữa các thế hệ trong gia đình người Mường. Ngay từ khi bước chân về nhà chồng, người con dâu đã được gia đình cha mẹ chồng đón nhận bằng tất cả sự ấm áp và tình thương yêu chân thành. Trong nhịp sống thường nhật, việc phân chia công việc đồng ruộng, dệt vải hay chăm sóc nhà cửa đều diễn ra nhịp nhàng và chan chứa tình thân.
“Mẹ chồng không hề coi con dâu là người xa lạ mà tỉ mỉ hướng dẫn nữ công gia chánh để con sớm hòa nhập. Người Mường xưa luôn dành cho con dâu sự trân trọng đặc biệt, chia sẻ mọi lo toan công việc hằng ngày như đối với chính con gái ruột của mình”, anh Lương giải thích. Tình cảm và sự kết nối dành cho con dâu còn được thể hiện qua sự chuẩn bị chu đáo tư trang và của hồi môn khi cưới hỏi. Những bộ chăn gối, trang phục dệt tay hay vật dụng bằng đồng truyền thống được gia đình giữ gìn cẩn thận như sự gửi gắm niềm tin. Khi về làm dâu, người phụ nữ trở thành người quản lý bếp núc và chăm lo bữa ăn hằng ngày cho toàn bộ gia đình.
Đặc biệt, tại Bảo tàng Di sản văn hóa Mường đang lưu giữ các hình ảnh và hiện vật về nghi lễ quạt ma, thể hiện sự tiễn đưa người quá cố về với “Mường trời”. Khi người cha chồng nhắm mắt xuôi tay, các thành viên trong gia đình người Mường tổ chức nghi thức quạt ma để thể hiện sự chăm sóc cuối cùng dành cho người đã khuất trước khi chôn cất. Điểm đặc biệt là bộ trang phục quạt ma độc đáo chỉ dành riêng cho con dâu. Khi cha chồng qua đời, tất cả các con dâu trong nhà khoác lên mình bộ đồ quạt ma để túc trực quạt mát cho ông, chứ không phải con gái ruột. Lý giải về tục lệ này, nghệ nhân Bùi Thanh Bình, Giám đốc Bảo tàng Di sản văn hóa Mường cho biết: “Quan niệm dân gian Mường coi con dâu chính là con mình, là thành viên ruột thịt trong gia đình”.
Theo nghệ nhân Bùi Thanh Bình, việc giao bộ đồ quạt ma cho con dâu chính là sự công nhận chính thức vị thế như người con trong nhà đối với nàng dâu xứ Mường. Hiện nay, do thời gian và quá trình tiếp biến, tập tục và bộ trang phục quạt ma đang dần mai một trong đời sống thường ngày của cộng đồng. Bộ trang phục dùng trong tang gia đồng thời thể hiện tay nghề dệt may thủ công tinh xảo của người phụ nữ Mường. Đây cũng là một sản phẩm thủ công hiếm gặp, được chế tác kỳ công từ vải dệt tay với những đường hoa văn tỉ mỉ và độc đáo. Ngày nay, do chi phí chế tác đắt đỏ và cuộc sống có nhiều thay đổi, việc lưu giữ bộ trang phục này gặp nhiều khó khăn. Nhiều gia đình trong các bản Mường không còn sở hữu bộ đồ quạt ma và nghi thức trong đám tang cũng dần giản lược.
Trước nguy cơ mai một, Bảo tàng Di sản văn hóa Mường đã nỗ lực sưu tầm và lên kế hoạch phục dựng lại bộ trang phục quý giá này. Việc trưng bày và giới thiệu bộ đồ quạt ma giúp công chúng hiểu đúng về giá trị văn hóa và đạo đức đằng sau phong tục cổ, cũng như lưu giữ một di sản quý báu trong kho tàng văn hóa dân tộc Mường.
Vân Sơn