Lý do đổ vỡ lệnh ngừng bắn năng lượng Nga - Ukraine

Ngày 11/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ đăng tải trên mạng xã hội Truth Social một tuyên bố gây chấn động: “Có hiệu lực ngay lập tức, đã có lệnh ngừng bắn năng lượng trong cuộc chiến giữa Nga và Ukraine. Cả hai bên đã đồng ý. Đừng phá vỡ thỏa thuận này!”.

Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh Mỹ đang chịu áp lực mạnh mẽ từ giá nhiên liệu tăng cao trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ (dự kiến ngày 3/11 tới đây), đồng thời sau khi Mỹ công bố thỏa thuận mua hàng trăm nghìn tấn dầu diesel từ Nga.

Thế nhưng, chỉ vài ngày sau, thực tế trên chiến trường và các phát ngôn chính thức từ Moscow cũng như Kiev đã cho thấy “lệnh ngừng bắn năng lượng” này gần như tan vỡ ngay từ khi chưa kịp hình thành.

Đến giữa tháng 10, các cuộc tấn công lẫn nhau vào cơ sở hạ tầng năng lượng vẫn tiếp diễn. Phía Ukraine cáo buộc quân đội Nga vi phạm lệnh ngừng bắn, trong khi Điện Kremlin khẳng định không thể nói đến việc vi phạm vì chính các điều khoản chưa từng được xác định rõ ràng.

Thiếu điều khoản ràng buộc cụ thể

Giới chuyên gia nhận định, nguyên nhân đầu tiên và cơ bản nhất nằm ở chính bản chất của tuyên bố. Tổng thống Trump công bố lệnh ngừng bắn mà không công khai bất kỳ chi tiết nào về phạm vi áp dụng, cơ chế giám sát, thời hạn hay biện pháp xử lý vi phạm.

Theo Reuters, cả Nga lẫn Ukraine đều không xác nhận ngay lập tức rằng họ đã đạt được thỏa thuận chính thức. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thừa nhận thông tin này “là tin bất ngờ” đối với ông, dù sau đó khẳng định Kiev sẵn sàng ủng hộ nếu Nga cũng làm tương tự và chờ đợi chi tiết từ phía Mỹ.

Ngày 14/10, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov phát biểu rõ ràng: thỏa thuận ngừng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng do ông Trump đề xuất “không có các điều khoản cụ thể”, vì vậy “không thể nói rằng Nga đang không tuân thủ”. Phát ngôn này được nhiều hãng tin dẫn lại, trong đó có Kiev Post. Ông Peskov nhấn mạnh rằng các cuộc thảo luận vẫn đang tiếp tục, nhưng không xác nhận sự tồn tại của một thỏa thuận ràng buộc.

Việc thiếu cơ chế giám sát độc lập, dù là từ Liên hợp quốc, OSCE hay một bên thứ ba, khiến tuyên bố trở nên mong manh. Đây không phải lần đầu tiên Washington dưới thời Trump đưa ra các tuyên bố tương tự về “ngừng bắn năng lượng”. Theo Kiev Post, đây đã là lần thứ tư kể từ đầu năm 2025, và các lần trước cũng nhanh chóng tan vỡ khi thực tế chiến trường không thay đổi.

Không có văn bản pháp lý, không có thỏa thuận song phương được ký kết, chỉ có một bài đăng mạng xã hội - đó chính là điểm yếu chí mạng khiến sáng kiến ngừng bắn năng lượng này không thể chuyển hóa thành hiện thực.

Hai bên liên tục cáo buộc lẫn nhau vi phạm

Ngay sau tuyên bố của ông Trump ngày 11/10, thực tế cho thấy sự bất đồng sâu sắc. Tổng thống Zelensky nhiều lần cáo buộc Nga tiếp tục tấn công hạ tầng năng lượng Ukraine.

Theo Reuters, chỉ một ngày sau tuyên bố của Trump, Nga đã tấn công ít nhất 6 mục tiêu năng lượng, bao gồm nhà máy điện tại Kharkov. Ông Zelensky tuyên bố trên X: “Ngày càng rõ ràng rằng Nga không muốn chấp nhận lệnh ngừng bắn năng lượng do Mỹ đề xuất và tiếp tục các cuộc tấn công khủng bố bằng không quân vào người dân và cộng đồng của chúng tôi”.

Đỉnh điểm là đêm ngày 13-14/10, theo các báo cáo từ phía Ukraine được các hãng tin quốc tế dẫn lại, các cuộc tấn công của Nga đã khiến khoảng 600.000 người mất điện. Phía Nga thì phản bác rằng họ không vi phạm vì không có điều khoản rõ ràng, đồng thời cáo buộc Ukraine vẫn duy trì các hoạt động tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng của nước này.

Đến giữa tháng 10, báo Guardian ghi nhận rằng Nga đã gửi “đàn UAV kỷ lục” tấn công hạ tầng miền trung Ukraine, trong khi Kiev được cho là đã nối lại một số cuộc tập kích vào nhà máy lọc dầu Nga.

Sự cáo buộc qua lại này phản ánh một thực tế quen thuộc trong xung đột kéo dài hơn bốn năm rưỡi: mỗi bên đều muốn giữ thế chủ động trên chiến trường năng lượng, đồng thời đổ lỗi cho đối phương khi các sáng kiến ngoại giao thất bại. Ukraine nhấn mạnh rằng họ đã tạm dừng một số đòn tấn công để thể hiện thiện chí, trong khi Nga khẳng định không quan tâm đến các lệnh ngừng bắn tạm thời.

Lợi ích chiến lược trên chiến trường

Cơ sở hạ tầng năng lượng từ lâu đã trở thành mục tiêu chiến lược của cả hai bên. Đối với Nga, các cuộc tấn công vào lưới điện, nhà máy nhiệt điện và kho chứa của Ukraine nhằm gây áp lực lên tinh thần dân chúng, làm suy yếu khả năng sản xuất và hậu cần của đối phương, đặc biệt trước mùa đông. Với Ukraine, các đòn tập kích bằng UAV sâu vào nội địa Nga nhắm vào nhà máy lọc dầu và kho chứa nhằm cắt giảm nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng - nguồn tài chính quan trọng cho cỗ máy chiến tranh của Moscow.

Trong bối cảnh Nga đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trong nước và giá xăng dầu tăng cao, việc Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu tạo ra áp lực kinh tế thực sự.

Ngược lại, phía Ukraine lo ngại rằng nếu dừng các đòn tấn công này mà không có cam kết tương ứng từ Nga về việc ngừng tập kích lưới điện, họ sẽ mất đi một trong những công cụ hữu hiệu nhất để cân bằng cán cân lực lượng. Theo phân tích của các chuyên gia được Kiev Post dẫn lại, cả hai bên đều coi mùa đông 2026-2027 là giai đoạn then chốt, nơi bên nào chịu đựng tốt hơn sẽ chiếm ưu thế.

Do đó, một lệnh ngừng bắn năng lượng nửa vời (chỉ tập trung vào nhà máy lọc dầu mà không bao gồm toàn bộ lưới điện và hạ tầng dân sự) được nhiều nhà quan sát đánh giá là thiên lệch có lợi cho Nga, vì Ukraine chỉ có rất ít nhà máy lọc dầu so với hàng chục cơ sở của phía đối phương. Đây chính là lý do Kiev luôn nhấn mạnh yêu cầu “song phương và có bảo đảm thực sự”.

Bất đồng ngoại giao và áp lực chính trị từ Mỹ

Theo giới chuyên gia, yếu tố chính trị trong nước Mỹ đóng vai trò quan trọng không kém. Thỏa thuận diesel với Nga được công bố trước đó vài ngày nhằm mục tiêu hạ nhiệt giá nhiên liệu toàn cầu và trong nước Mỹ, nơi giá diesel đã tăng mạnh do ảnh hưởng từ xung đột Trung Đông và các yếu tố khác. Ông Trump công khai đổ lỗi một phần cho các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga, và thậm chí từng gợi ý rằng Ukraine nên thay đổi lãnh đạo để đạt được hòa bình.

Phản ứng của ông Zelensky khá gay gắt. Ông gọi thỏa thuận diesel là “món quà” cho ông Putin và lo ngại rằng nó sẽ cung cấp thêm nguồn thu cho Nga. Các đồng minh của Ukraine cũng bày tỏ quan ngại. Theo Financial Times và Guardian, áp lực từ phía Mỹ bao gồm cả việc đe dọa cắt giảm hỗ trợ tình báo và vũ khí nếu Ukraine không dừng tấn công nhà máy lọc dầu.

Phía Nga thì kiên định quan điểm, họ không muốn lệnh ngừng bắn tạm thời chỉ để đối phương có thời gian nghỉ ngơi và củng cố lực lượng, mà hướng tới một nền hòa bình lâu dài theo các điều kiện của Moscow. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nhiều lần nhắc lại điều này. Sự khác biệt về mục tiêu chiến lược, một bên muốn giảm leo thang từng bước, bên kia muốn giải pháp toàn diện theo hướng có lợi cho mình, khiến các sáng kiến trung gian như lệnh ngừng bắn năng lượng khó lòng thành công.

Bài học và triển vọng

Sự đổ vỡ của lệnh ngừng bắn năng lượng tháng 10 một lần nữa cho thấy khoảng cách lớn giữa các tuyên bố ngoại giao và thực tế chiến trường. Không có điều khoản rõ ràng, không có cơ chế giám sát, không có sự đồng thuận thực chất từ hai bên trực tiếp xung đột, cộng thêm lợi ích chiến lược sâu sắc gắn liền với hạ tầng năng lượng và áp lực chính trị nội bộ tại Mỹ, tất cả đã đẩy sáng kiến này vào ngõ cụt chỉ trong vài ngày.

Đến ngày 16/10, các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn, giá năng lượng toàn cầu chưa có dấu hiệu hạ nhiệt bền vững và triển vọng đàm phán toàn diện vẫn xa vời. Các chuyên gia từ các tờ báo lớn như Reuters, BBC, Guardian đều chỉ ra cùng một kết luận rằng lệnh ngừng bắn năng lượng chỉ có thể tồn tại nếu được xây dựng trên nền tảng tin cậy lẫn nhau, cam kết song phương có kiểm chứng và lợi ích chiến lược được cân bằng. Hiện tại, những yếu tố đó vẫn còn thiếu vắng.

Trong một cuộc chiến đã kéo dài quá lâu, mỗi sáng kiến ngoại giao thất bại đều để lại hậu quả cụ thể: thêm những nhà máy bị phá hủy, thêm hàng trăm nghìn người mất điện, và thêm sự nghi ngờ giữa các bên. Lệnh ngừng bắn năng lượng là minh chứng rõ nét nhất cho thực tế đó.