Lý do khiến Ba Lan và 3 nước Baltic tăng cường bảo vệ hạ tầng trọng yếu

Những con đập, kho khí đốt, trạm điện, cảng LNG hay tuyến đường xuyên biên giới ở Đông Bắc Âu vốn được nhìn chủ yếu dưới lăng kính kinh tế nay ngày càng mang dáng dấp của những “tài sản chiến lược”. Từ Litva, Latvia, Estonia đến Ba Lan, một vòng bảo vệ mới đang được dựng lên quanh cơ sở hạ tầng năng lượng, giao thông và các công trình thiết yếu.

Đằng sau những hàng rào, lực lượng vũ trang, hệ thống chống UAV hay các phương án dự phòng không chỉ là nỗi lo một vụ nổ hoặc mất điện, mà còn là câu hỏi lớn hơn: trong một cuộc đối đầu dưới ngưỡng chiến tranh, một hành động phá hoại có thể gây sức ép chính trị đối với NATO đến mức nào?

Hãng Reuters cho biết Litva, Latvia, Estonia và Ba Lan đang gia tăng biện pháp bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu sau những cảnh báo về khả năng xảy ra hoạt động phá hoại, kể cả kịch bản sử dụng UAV do Ukraine chế tạo nhằm gây khó khăn cho việc xác định thủ phạm.

Litva huy động quân đội hỗ trợ bảo vệ cảng nhập LNG, kho dầu, tuyến kết nối điện với Ba Lan và Nhà máy thủy điện tích năng Kruonis; Latvia tăng cường an ninh tại các công trình trọng yếu, trong đó có đập trên sông Daugava và kho khí ngầm Incukalns; Ba Lan yêu cầu các doanh nghiệp năng lượng chuẩn bị tuyến cung cấp thay thế và nâng mức cảnh giác đối với hệ thống khí đốt, điện lực.

Tuy nhiên, nhìn toàn cảnh, đây không đơn thuần là phản ứng trước một thông tin tình báo mới. Động thái hiện nay là kết quả cộng dồn của xung đột Nga - Ukraine, sự phổ biến của UAV tầm xa, hàng loạt vụ việc “vùng xám” ở châu Âu, quá trình Baltic tách khỏi hệ thống năng lượng Nga, yêu cầu bảo vệ hành lang Suwałki và cả nỗi lo rằng một sự cố khó quy kết trách nhiệm có thể thử thách khả năng ra quyết định của NATO.

Chính sự chồng lấn giữa nguy cơ quân sự, phá hoại, chiến tranh điện tử và chiến tranh thông tin đã biến bảo vệ hạ tầng dân sự thành một bộ phận ngày càng rõ của phòng thủ quốc gia.

Cảnh báo “cờ giả” và bài toán nguy hiểm nhất: Ai là thủ phạm?

Chất xúc tác trực tiếp cho đợt tăng cường an ninh lần này xuất hiện rõ từ giữa tháng 7. Ngày 15/7, Tổng thống Litva Gitanas Nausėda công khai cho biết cơ quan tình báo nước này có thông tin về khả năng bên ngoài lên kế hoạch tiến hành các hành động nhằm vào cơ sở hạ tầng của nước này, nhưng thừa nhận chưa có thông tin cụ thể về địa điểm hoặc thời điểm.

Tổng thống Latvia Edgars Rinkēvičs cũng tiết lộ rằng các nguồn tin của Latvia, Litva và một số đồng minh NATO cho thấy nguy cơ xảy ra những hoạt động phá hoại nhằm làm suy giảm an ninh khu vực.

Đến ngày 6/8, Bộ trưởng Quốc phòng Litva Robertas Kaunas nêu ra một kịch bản: Nga có thể sử dụng UAV do Ukraine sản xuất hoặc thu giữ được để tiến hành một vụ việc mang tính “cờ giả”, qua đó Ukraine bị nghi ngờ đứng sau sự cố. Hãng tin Reuters dẫn các quan chức tình báo khu vực cho rằng nếu xảy ra kịch bản như vậy, giá trị của cuộc tấn công không nhất thiết nằm ở mức độ phá hủy vật chất, mà ở khả năng tạo ra tranh cãi trong NATO về thủ phạm, động cơ và cách phản ứng. 

Viễn cảnh nói trên gây quan ngại là vì không phận các nước Baltic những tháng gần đây đã xuất hiện những sự cố mà nguồn gốc UAV không dễ xác định ngay lập tức. UAV Ukraine được ghi nhận đã bay lệch sang không phận một số quốc gia NATO; Kiev cho rằng hoạt động gây nhiễu và giả mạo tín hiệu định vị điện tử của Nga là một nguyên nhân. Tháng 5, một UAV được xác định có liên quan tới Ukraine còn bị F-16 Romania hoạt động trong khuôn khổ phòng thủ NATO bắn hạ trên khu vực Estonia, sau đó phía Ukraine thừa nhận sai sót và xin lỗi.

Những sự cố như vậy không chứng minh cho cáo buộc về một chiến dịch “cờ giả”, nhưng chúng cho thấy môi trường tác chiến điện tử và UAV hiện nay có thể tạo ra mức độ mơ hồ rất lớn về nguồn gốc một thiết bị bay.

Đáp lại, phía Nga lập tức lên tiếng bác bỏ cách diễn giải của các nước Baltic. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov gọi những cảnh báo từ Litva là “những câu chuyện gieo sợ hãi” nhằm biện minh cho quá trình quân sự hóa khu vực. Truyền thông Nga đồng thời dẫn các tuyên bố của giới chức nước này cáo buộc các nước Baltic đang tạo điều kiện cho UAV Ukraine hoạt động hoặc cho rằng Latvia có thể được sử dụng làm “địa bàn” hỗ trợ các cuộc tập kích sâu vào lãnh thổ Nga.

Các nước Baltic và Ukraine bác bỏ những cáo buộc này. Như vậy, giữa hai bên đang tồn tại hai hệ thống cáo buộc đối nghịch, trong đó mỗi bên đều coi các động thái của phía kia là cơ sở để tăng cường phòng bị.

Đây chính là môi trường điển hình của “chiến tranh vùng xám”: hành động được thiết kế sao cho tác động đủ lớn để gây tổn thất và bất ổn, nhưng nguồn gốc hoặc mức độ lại đủ mơ hồ để làm chậm phản ứng của đối phương. Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) từng thống kê số vụ phá hoại và hoạt động bí mật mà các chính phủ phương Tây quy cho các mạng lưới liên quan tới Nga tại châu Âu tăng mạnh trong những năm sau 2022, với mục tiêu trải rộng từ giao thông, công nghiệp đến cơ sở hạ tầng thiết yếu.

Viện Chatham House đồng thời cảnh báo thách thức lớn của châu Âu nằm ở tính đa dạng của các phương thức gây sức ép và khó khăn trong quy kết trách nhiệm; nhận định một chiến lược gây sức ép dưới ngưỡng chiến tranh có thể nhằm thăm dò giới hạn phản ứng của NATO, làm suy yếu đoàn kết xuyên Đại Tây Dương và sự ủng hộ dành cho Ukraine mà không nhất thiết dẫn tới chiến tranh trực tiếp.

Bởi vậy, yếu tố đầu tiên khiến Ba Lan và Baltic hành động mạnh không phải là họ đã chứng minh được một cuộc tấn công sắp xảy ra, mà là chi phí của việc bỏ qua một cảnh báo ngày càng cao, trong khi khả năng nhận diện và quy kết thủ phạm ngày càng khó.

Năng lượng, hành lang Suwałki và những “huyết mạch” không thể để gián đoạn

Yếu tố thứ hai nằm ở bản đồ. Với 3 nước Baltic, hạ tầng năng lượng và giao thông không đơn thuần phục vụ phát triển kinh tế mà còn quyết định khả năng duy trì kết nối với phần còn lại của NATO và EU trong khủng hoảng. Ngày 9/2/2025, Estonia, Latvia và Litva hoàn tất đồng bộ lưới điện với hệ thống điện lục địa châu Âu qua Ba Lan, chấm dứt sự kết nối lâu dài với hệ thống IPS/UPS của Nga và Belarus.

EU xem đó là bước tiến quan trọng đối với an ninh và khả năng tự chủ năng lượng của Baltic. Nhưng hệ quả là những tuyến kết nối mới như LitPol Link trở thành tài sản đặc biệt quan trọng: càng giảm phụ thuộc vào Nga, các nước khu vực Baltic càng phải bảo vệ tốt những “mắt xích” thay thế.

Tương tự, cảng LNG Klaipėda của Litva, kho khí ngầm Incukalns của Latvia, trạm trung chuyển LNG Świnoujście của Ba Lan và đường ống đưa khí Na Uy tới Ba Lan tạo thành những mắt xích quan trọng trong cấu trúc năng lượng hậu Nga của khu vực. Hãng Reuters cho biết 80% lượng khí nhập khẩu của tập đoàn Orlen hiện đi qua cảng LNG Świnoujście và tuyến đường ống từ Na Uy; vì vậy doanh nghiệp này đã nghiên cứu thêm các phương án nhập khẩu thay thế. Bảo vệ cơ sở hạ tầng lúc này không chỉ nhằm ngăn mất điện hoặc mất khí trong vài ngày, mà còn bảo vệ thành quả chiến lược của quá trình đa dạng hóa nguồn cung kéo dài nhiều năm.

Thực tế, quá trình “bọc giáp” cho hạ tầng Baltic bắt đầu trước các cảnh báo tháng 7-8. Sau những vụ hư hại cáp và đường điện dưới biển Baltic, NATO khởi động chiến dịch “Baltic Sentry” hồi tháng 1/2025, sử dụng tàu chiến, máy bay tuần tra và phương tiện không người lái để nâng khả năng giám sát cơ sở hạ tầng dưới biển.

Tháng 9/2025, Ba Lan và ba nước Baltic đã xây dựng kế hoạch trị giá khoảng 382 triệu euro nhằm tăng bảo vệ các cơ sở năng lượng, bao gồm công sự, lưới chống UAV và dự trữ linh kiện thiết yếu. Vì thế, đợt tăng cường hiện nay nên được nhìn như sự tăng tốc của một quá trình đã diễn ra hơn một năm, chứ không phải bước chuyển đột ngột.

Điểm địa lý nhạy cảm nhất vẫn là hành lang Suwałki - dải đất nối Ba Lan với Litva, nằm giữa Belarus và vùng Kaliningrad của Nga. Đây là tuyến kết nối trên bộ chủ yếu giữa ba nước Baltic với phần còn lại của NATO. Litva đang nâng cấp tuyến đường thứ hai nối Vilnius với Augustów của Ba Lan, trong đó kế hoạch bao gồm cải tạo khoảng 113 km đường và tám cây cầu, hướng tới khả năng sử dụng kép dân sự - quân sự. Cùng với đó là các dự án chống cơ động, chướng ngại vật và biện pháp đối phó gây nhiễu, giả mạo GPS dọc biên giới Belarus và Kaliningrad.

Hành lang này còn được đặt trong một hệ thống phòng thủ rộng hơn: Đường phòng thủ Baltic của Estonia, Latvia và Litva kết nối về ý tưởng tác chiến với chương trình “Lá chắn phía Đông” của Ba Lan. Bộ Quốc phòng Litva năm 2025 công bố kế hoạch dành 1,1 tỷ euro trong một thập niên cho các năng lực chống cơ động, đồng thời tăng phối hợp với Ba Lan về quân sự, hậu cần và dự trữ nhiên liệu. Ba Lan cũng sử dụng nguồn lực quốc gia và các công cụ của EU để đầu tư cho phòng không, chống UAV, công trình biên giới và hạ tầng giao thông quân sự.

Ngay cả Estonia, quốc gia không nằm trực tiếp trên Suwałki, cũng đang gia tăng lớp bảo vệ trên không. Tháng 6, nước này tiếp nhận những hệ thống phòng không IRIS-T SLM đầu tiên; Bộ Quốc phòng Estonia nhấn mạnh bài học từ chiến trường Ukraine cho thấy phòng không có ý nghĩa trực tiếp đối với bảo vệ dân cư, đơn vị quân đội và cơ sở hạ tầng trọng yếu.

Một chi tiết lịch sử cũng cần được đặt chính xác: Ba Lan gia nhập NATO ngày 12/3/1999, trong khi Litva, Latvia và Estonia trở thành thành viên ngày 29/3/2004. Nhưng sau hơn hai thập niên, xung đột Nga - Ukraine khiến địa lý sườn đông NATO một lần nữa trở thành biến số chiến lược. Những tuyến đường, cầu, lưới điện và đường ống mà thời bình được đánh giá bằng lưu lượng hàng hóa hay công suất truyền tải nay còn được tính bằng khả năng duy trì hậu cần, tiếp nhận quân tăng viện và sức chống chịu khi khủng hoảng xảy ra.

Bảo vệ hạ tầng cũng là bảo vệ khả năng ra quyết định của NATO

Yếu tố thứ ba là mục tiêu của một hành động phá hoại hiện đại không nhất thiết phải phá hủy một nhà máy điện. Giá trị chiến lược có thể nằm ở việc tạo ra một cuộc khủng hoảng quy kết trách nhiệm: UAV thuộc về ai, xuất phát từ đâu, thiết bị định vị có bị giả mạo hay không, đây là tai nạn, hoạt động của một nhóm phi nhà nước hay hành động có chỉ đạo? Chỉ cần những câu hỏi đó kéo dài đủ lâu, tác động chính trị đã có thể lớn hơn thiệt hại vật chất.

Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phương Đông của Ba Lan (OSW) Wojciech Kononczuk nhận định rằng, cáo buộc của Nga về việc các nước Baltic hỗ trợ Ukraine có thể tạo môi trường thông tin thuận lợi cho những hành động gây sức ép trong tương lai.

Trong bối cảnh Ukraine tiếp tục tiến hành những cuộc tập kích vào cơ sở năng lượng Nga, Moscow tìm cách giành lại lợi thế bằng việc gia tăng sức ép đối với các nước ủng hộ Kiev. Đây là một nhận định phân tích, chưa phải bằng chứng về quyết định tiến hành một chiến dịch cụ thể, nhưng nó giải thích tại sao Warsaw và các thủ đô Baltic đặc biệt quan tâm đến khả năng bị kéo vào một cuộc khủng hoảng nhưng khó xác định ngưỡng phản ứng.

Mối quan ngại đó càng đáng chú ý khi tư thế quân sự của Mỹ tại châu Âu đang được điều chỉnh. Reuters ngày 16/7 cho biết, quy mô lực lượng Mỹ tại một số vị trí ở sườn đông đã giảm so với trước; Estonia còn chưa tới 100 quân Mỹ, trong khi một số kế hoạch luân chuyển lực lượng qua Ba Lan và Litva cũng thay đổi.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Mỹ rút khỏi cam kết NATO: cuối tháng 6, Tướng Chris Donahue, Tư lệnh Lục quân Mỹ tại châu Âu và châu Phi, tái khẳng định Mỹ sẽ đứng cùng các đồng minh; NATO cũng tiếp tục củng cố hệ thống chỉ huy và lực lượng tại khu vực. Sự song hành giữa cam kết chính trị và việc điều chỉnh bố trí lực lượng khiến các quốc gia tiền tuyến có thêm lý do để đầu tư vào khả năng tự bảo vệ và duy trì hoạt động trong những giờ đầu của khủng hoảng.

Ở cấp EU, thời điểm năm 2026 cũng không phải ngẫu nhiên. Chỉ thị về khả năng chống chịu của các thực thể trọng yếu (CER) yêu cầu các nước thành viên xây dựng hệ thống đánh giá rủi ro và bảo vệ các ngành thiết yếu trước cả thiên tai lẫn hành vi phá hoại có chủ ý. Ngày 10/7, Ủy ban châu Âu tiếp tục ban hành hướng dẫn nhằm tăng khả năng chống chịu của cơ sở hạ tầng và dịch vụ thiết yếu. Nói cách khác, “đồng hồ an ninh” do chiến sự Ukraine tạo ra đang trùng với “đồng hồ thể chế” của EU về xây dựng khả năng chống chịu quốc gia.

Điều đó lý giải vì sao biện pháp của Ba Lan và Baltic không dừng ở triển khai thêm lính gác. Họ đang xây dựng hệ thống phòng thủ nhiều lớp: giám sát và tình báo; phòng không và chống UAV; dự phòng linh kiện; tuyến năng lượng thay thế; bảo vệ mạng; bảo đảm giao thông quân sự; chống gây nhiễu GPS; phối hợp quân đội - cảnh sát - doanh nghiệp và chuẩn bị cơ chế thông tin khi xảy ra sự cố.

Song, tăng cường bảo vệ cũng chứa đựng mặt trái. Nếu mọi sự cố kỹ thuật đều được lập tức diễn giải như hành động phá hoại của một quốc gia đối địch, nguy cơ quy kết sai và leo thang ngoài ý muốn sẽ tăng. Các chuyên gia tại Chatham House lưu ý chính sự khó khăn trong nhận dạng thủ phạm là một trong những điểm yếu của châu Âu trước chiến tranh hỗn hợp.

Vì thế, bên cạnh radar, tên lửa phòng không và hàng rào chống UAV, một năng lực không kém phần quan trọng là điều tra pháp y kỹ thuật, chia sẻ tình báo, quy trình xác minh độc lập và truyền thông công khai đủ thận trọng để không biến nghi vấn thành kết luận trước khi có bằng chứng.