Sinh viên Trường đại học Việt - Nhật (Đại học Quốc gia Hà Nội) tại chương trình kết nối sinh viên với các doanh nghiệp tỉnh Shiga (Nhật Bản) ngày 4-11-2026 - Ảnh: Trường Đại học Việt - Nhật
Nhân chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, TS.KTS Tô Kiên - chuyên gia cao cấp về quy hoạch, thiết kế đô thị và quản lý tại Tập đoàn Tư vấn phát triển hạ tầng Eight-Japan (Tokyo) - đã có bài viết gửi Tuổi Trẻ nhận định về triển vọng hợp tác khoa học - công nghệ giữa hai nước.
Hai nước có thể tiến xa hơn
Một lô chip do doanh nghiệp Việt Nam thiết kế đã xuất sang Nhật Bản. Trong các dự án bán dẫn chung, nhóm nghiên cứu Việt Nam không chỉ tham gia mà còn dẫn dắt một số hướng nghiên cứu cụ thể. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất xây dựng Mini Fab Lab tại Trường đại học Việt - Nhật. Những tín hiệu ấy cho thấy dòng chảy công nghệ vốn chủ yếu đi từ Nhật Bản sang Việt Nam đang bắt đầu có chiều ngược lại.
Hơn hai thập niên kể từ khi sang Nhật Bản du học, tôi có dịp chứng kiến những chuyển biến trong quan hệ hợp tác khoa học - công nghệ hai nước.
Suốt nhiều thập niên, Nhật Bản là đối tác cung cấp ODA, công nghệ, kinh nghiệm quản lý và cơ hội đào tạo; Việt Nam chủ yếu ở vị trí tiếp nhận để phát triển hạ tầng và năng lực sản xuất. Mô hình ấy đã đóng góp quan trọng và vẫn cần được duy trì.
Nhưng trong giai đoạn mới, hai nước có thể tiến xa hơn: không chỉ chuyển giao và tiếp nhận, mà cùng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và tạo lập giá trị. Đó là bước chuyển từ quan hệ cung - cầu sang đối tác cùng giải quyết các bài toán công nghệ.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân Ngô Phương Ly vẫy tay chào trước khi vào chuyên cơ sang thăm Nhật Bản sáng 8-11 - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH
Chương trình NEXUS của Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) là minh chứng rõ nét.
Trong lĩnh vực bán dẫn, hai bên chọn 5 dự án từ 17 đề xuất, triển khai trong 42 tháng.
Ở một dự án về công nghệ màng mỏng cho thiết bị năng lượng và cảm biến, nhóm nghiên cứu Nhật Bản phát triển mô đun nhiệt điện linh hoạt và cảm biến hóa học; nhóm Việt Nam dẫn dắt nghiên cứu pin mặt trời perovskite có độ bền cao và chip cảm biến hóa học vi lưu.
Một dự án khác kết hợp thế mạnh graphene oxide của Việt Nam với năng lực chế tạo thiết bị của Nhật Bản. Việt Nam không chỉ tiếp nhận công nghệ hoàn chỉnh, mà còn tham gia nghiên cứu và phát triển (R&D) những cấu phần công nghệ cụ thể.
Tháng 10-2026, JST và Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) ký thỏa thuận đồng tài trợ nghiên cứu, tạo nền tảng để hai bên cùng xây dựng đề tài, hướng tới mở rộng sang trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ lượng tử. Đề xuất xây dựng Mini Fab Lab tại Trường đại học Việt - Nhật cũng mở ra hướng phát triển hạ tầng thực hành và thử nghiệm tại chỗ.
Phạm vi hợp tác đang mở rộng. Về trí tuệ nhân tạo (AI), hai nước thúc đẩy nghiên cứu các mô hình phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, mô hình ngôn ngữ lớn, quản trị AI, chia sẻ dữ liệu, đào tạo nhân lực và phát triển hạ tầng số như 5G, mạng truy nhập vô tuyến mở (Open RAN) và trung tâm dữ liệu. Hợp tác vũ trụ, được xây dựng trên nền tảng từ vệ tinh LOTUSat-1, cũng mở rộng sang khai thác dữ liệu viễn thám và ứng dụng AI.
Dòng chảy hai chiều còn thể hiện qua thị trường. Cuối năm 2025, FPT xuất lô chip quản lý nguồn PMIC đầu tiên sang Nhật Bản qua nhà phân phối Restar, phục vụ thiết bị in đa chức năng.
Sản phẩm do doanh nghiệp Việt Nam thiết kế đã thâm nhập thị trường vốn khắt khe về chất lượng và độ tin cậy. Restar đặt mục tiêu phân phối 10 triệu chip do FPT phát triển trong ba năm tại châu Á - Thái Bình Dương.
Một lô hàng chưa đủ khẳng định vị thế rộng lớn, nhưng cho thấy doanh nghiệp Việt có thể đưa sản phẩm do mình phát triển vào chuỗi cung ứng Nhật Bản.
Việt Nam xuất khẩu lô chip thương mại đầu tiên sang thị trường Nhật Bản - Ảnh: VÂN ANH
Một hướng hợp tác khác là y tế số. Konica Minolta, Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) và FPT phối hợp nghiên cứu giải pháp kết hợp công nghệ X-quang động với AI. Đến tháng 9-2026, dự án được chọn vào chương trình hỗ trợ của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), hướng tới trình diễn nền tảng chẩn đoán số tại Việt Nam.
Ở cấp khởi nghiệp, 5 start-up Việt đã ký biên bản ghi nhớ hoặc hợp đồng với đối tác Nhật trong năm 2026, với các giải pháp về AI, Internet vạn vật (IoT) và sản xuất tiên tiến.
Một nguồn lực khác thúc đẩy chuyển động này là cộng đồng trí thức, kỹ sư và doanh nhân công nghệ Việt Nam tại Nhật Bản. Bên cạnh các doanh nghiệp lớn, ngày càng có thêm công ty và start-up do người Việt sáng lập hoặc điều hành.
Hiệp hội Chuyển đổi số Việt Nam tại Nhật Bản (VADX Japan) quy tụ khoảng 30 doanh nghiệp vào đầu năm 2025; Vietnam Japan AI Hackathon cũng bước sang mùa thứ hai, tạo không gian để kỹ sư, nhà nghiên cứu và start-up cùng phát triển giải pháp.
Khi tham dự mùa thứ hai, tôi vẫn nhớ cảm giác tự hào trước sự năng động và sáng tạo của các bạn trẻ Việt tại Nhật. Những mạng lưới này đang kết nối tri thức, công nghệ và thị trường hai nước.
Yếu tố con người sẽ ngày càng giữ vai trò quyết định
Tuy vậy, những tín hiệu ban đầu chưa đồng nghĩa với một sự chuyển đổi hoàn tất. Năng lực R&D trong nước vẫn là điểm nghẽn căn bản.
Theo OECD, chi tiêu cho R&D của Việt Nam năm 2021 mới tương đương khoảng 0,4% GDP. Khoảng cách từ nghiên cứu đến sản phẩm thương mại còn lớn, trong khi doanh nghiệp chưa tham gia từ sớm vào quá trình xác định đề tài. Quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác kết quả và phân chia lợi ích vì thế cần được thiết kế ngay từ đầu.
Không thể gọi là đồng sáng tạo nếu một bên tạo ra tri thức nhưng không có điều kiện phát triển tiếp, làm chủ một phần kết quả và hưởng lợi từ giá trị được tạo ra.
Để đi từ những dự án tiên phong sang mô hình hợp tác có chiều sâu, hai bên cần mở rộng cơ chế đồng tài trợ, cùng xác định các bài toán công nghệ có lợi ích chung và thế mạnh bổ trợ.
NEXUS và thỏa thuận JST - NAFOSTED có thể làm nền tảng cho các chương trình dài hạn, với sự tham gia thực chất của viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.
Những hạ tầng như Mini Fab Lab cũng cần gắn với nhu cầu nghiên cứu và sản xuất của doanh nghiệp để duy trì năng lực thử nghiệm.
Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu công nghệ, thay vì chỉ tiếp nhận kết quả khi đề tài hoàn thành. Các dự án cũng cần được hỗ trợ đi tiếp từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm và tiếp cận thị trường.
Đội ngũ trí thức, kỹ sư và doanh nhân Việt Nam tại Nhật có thể kết nối các nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường hai nước, thậm chí cùng xây dựng chương trình, dẫn dắt dự án và phát triển doanh nghiệp công nghệ.
Cùng với đó, cần có quy tắc rõ ràng về sở hữu trí tuệ, quyền khai thác và chia sẻ lợi ích, cũng như nguồn lực cho giai đoạn sau nghiên cứu. Kết quả hợp tác chỉ thực sự tạo giá trị bền vững khi được phát triển, ứng dụng và thương mại hóa, thay vì dừng ở công bố khoa học hay nguyên mẫu.
Sau nhiều thập niên, đóng góp của Nhật Bản đối với Việt Nam hiện hữu qua những công trình, nhà máy, công nghệ và năng lực sản xuất hình thành từ hợp tác song phương. Trong giai đoạn mới, yếu tố con người sẽ ngày càng giữ vai trò quyết định.
Thước đo thành công cũng cần, và chắc chắn sẽ mở rộng: không chỉ là Việt Nam tiếp nhận bao nhiêu công nghệ tiên tiến, mà còn là hai nước cùng tạo ra bao nhiêu công nghệ, sản phẩm và giá trị mới.
Nền tảng cho bước chuyển ấy không chỉ nằm ở vốn, phòng thí nghiệm hay thỏa thuận hợp tác, mà còn ở những con người có khả năng kết nối tri thức với nghiên cứu, doanh nghiệp và thị trường. Khi được trao cơ hội tham gia thực chất vào quá trình hợp tác, họ có thể góp phần đưa Việt Nam trở thành đối tác cùng phát triển công nghệ và tạo lập giá trị trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
TP.HCM sắp có trung tâm xuất sắc về trí tuệ nhân tạo ứng dụng đầu tiên của châu ÁTrung tâm Xuất sắc về trí tuệ nhân tạo ứng dụng đầu tiên tại châu Á dự kiến sẽ được đặt tại TP.HCM, mở ra cơ hội đưa các sáng kiến công nghệ vươn thẳng ra thị trường toàn cầu và tiếp cận dòng vốn từ thung lũng Silicon.