Đèo Prenn Đà Lạt sạt lở ta luy dương trong đợt mưa vừa qua - Ảnh: L.Đ.
Từ tháng 6 đến cuối tháng 9-2026, chỉ tính riêng tại khu vực đèo Prenn ở cửa ngõ Đà Lạt đã có 8 vụ sạt lở lớn nhỏ xảy ra. Mưa ở Lâm Đồng không dồn dập như bão đổ vào miền Trung, nhưng núi vẫn lở, ta luy vẫn sạt nứt.
Sạt lở rải rác từ cửa ngõ Đà Lạt tới vùng sâu
Tại Lâm Đồng, sạt lở xảy ra rải rác từ cửa ngõ Đà Lạt tới vùng sâu. Đèo Prenn mới thông xe toàn tuyến đầu năm 2024, nay thành điểm nóng.
Cách bến xe Đà Lạt khoảng 4km, chiều 19-9, đất xen đá mồ côi cùng ít nhất ba tảng đá lớn đổ ập xuống mặt đường.
Sáng 21-9, đến lượt ta luy âm gần cầu Datanla sụt xuống vực, ăn sâu vào nền đường hơn 2m, đúng vị trí từng được gia cố sau đợt sạt lở cuối năm 2025.
Trước đó, trong năm 2025, nhiều vụ sạt lở, nứt đất đã làm tuyến đường đèo cửa ngõ Đà Lạt phải tạm dừng hoạt động để sửa chữa.
Ở khu dân cư Đưng K'Nớ 5 (vùng Đam Rông, Lâm Đồng), tỉnh phải di dời 22 hộ với 125 nhân khẩu qua hai đợt, chi gần 1,4 tỉ đồng lo chỗ ở tạm.
Tại xã Quảng Sơn (khu vực Đắk Nông cũ), vết nứt đồi kéo dài khoảng 300m buộc 78 hộ dân với khoảng 450 nhân khẩu phải di dời.
Quốc lộ 28 (khu vực Bình Thuận cũ) sạt lở đến mức phải tạm dừng lưu thông. Khu vực này nằm trong dải đứt gãy địa chất từng được Chương trình Tây Nguyên 3 nghiên cứu.
Cơ quan chức năng tỉnh Lâm Đồng hạ tải nhằm tránh sạt lở lan rộng trên đèo Prenn Đà Lạt - Ảnh: M.V.
Không như cuối năm 2025, những vụ sạt lở, nứt đất nghiêm trọng lần này xảy ra khi mưa không quá lớn. Những năm trước, cảnh sạt lở cũng lặp lại với hàng chục vụ mỗi mùa mưa, uy hiếp an toàn của người dân và làm hư hại nhiều công trình. Giữa năm 2023, trong một đợt mưa mùa hè, sạt lở nghiêm trọng xảy ra ngay trong nội thành Đà Lạt làm chết hai người.
Đất bazan như miếng bọt biển ngậm no nước
Chương trình Tây Nguyên 3 - chương trình khoa học công nghệ trọng điểm cấp Nhà nước, huy động hơn 2.000 nhà khoa học của Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng 12 bộ, ngành - đã đưa ra giải thích sau nhiều năm nghiên cứu.
Theo đó, mấu chốt không nằm ở cường độ mưa từng giờ, mà ở chỗ đất đã ngậm no nước. Sau chuỗi ngày mưa kéo dài, nhiều nơi ở Lâm Đồng có độ ẩm đất vượt 85%, có chỗ đạt bão hòa.
Trong đề tài "Nghiên cứu các tai biến địa chất: nứt, sụt đất, trượt lở đất và đề xuất các giải pháp phòng tránh", nhóm nghiên cứu do tiến sĩ Trần Quốc Cường (Viện Địa chất) làm chủ nhiệm, cho rằng gốc rễ nằm ở lớp vỏ phong hóa bazan.
Ở Tây Nguyên, lớp vỏ này rất dày, phổ biến 5 - 15m, có nơi sâu hơn. Qua hàng triệu năm, đá bazan cứng bị phong hóa thành đất sét pha, rỗng và xốp, độ rỗng lẫn hệ số thấm đều cao. Mùa khô, đất còn dính kết nhờ chút nước bám giữa các hạt.
Bản chất, lớp đất này như miếng bọt biển ôm lấy sườn núi. Chỉ cần mưa rả rích kéo dài, nước ngấm liên tục mà suối không tiêu kịp, độ ẩm vượt 85% rồi bão hòa. Khi đó cấu trúc rỗng vỡ ra, lực dính tụt nhanh, đất hóa bùn nhão, nặng và trơn.
Ở những chỗ "đất xen đá mồ côi" như ta luy dương đèo Prenn, các tảng đá nặng hàng tấn mất chân bám, bóc khỏi vách và rơi tự do.
Đá lăn xuống đường trên quốc lộ 28 (đoạn qua xã Sơn Điền, tỉnh Lâm Đồng, khu vực Bình Thuận cũ) ngày 23-9 - Ảnh: S.Đ.
Vì sao đất thường lở khi mưa đã ngớt?
Trong đề tài "Đánh giá tai biến địa chất điển hình phục vụ phát triển kinh tế - xã hội khu vực Tây Nguyên", tiến sĩ Nguyễn Xuân Huyên (Viện Địa chất) nhìn nhận biến số nguy hiểm nhất là áp lực nước lỗ rỗng.
Nước lấp đầy lỗ rỗng, đẩy các hạt đất ra xa nhau, làm giảm ma sát và lực dính. Cùng lúc, đất ngậm nước nặng thêm khiến khối trượt tăng trọng lượng. Mưa nhỏ giọt kéo dài đủ tiếp nước ngấm mà không chảy tràn, âm thầm dồn áp lực nước lên đỉnh và kéo đất đá tuột xuống.
Đối chiếu thực tế, nhận định khoa học này khớp với những gì đang diễn ra ở đèo Prenn Đà Lạt và khu dân cư Đưng K'Nớ 5.
Theo giáo sư Phan Trọng Trịnh - phụ trách phần địa động lực trong Chương trình Tây Nguyên 3, cao nguyên Tây Nguyên không phải khối đá tĩnh. Nền bên dưới chịu chi phối của các đới đứt gãy sâu. Chỉ dịch chuyển vài milimet mỗi năm cũng đủ làm đá gốc bazan nứt nẻ, mở đường cho nước luồn sâu và tạo mặt trượt ngầm.
Sạt lở, nứt đất ở Tây Nguyên vì thế là cộng hưởng của ba yếu tố: vỏ phong hóa rỗng xốp, áp lực nước lỗ rỗng từ mưa và biến dạng kiến tạo lâu dài.
Bàn tay con người là "ngòi nổ" sạt lở
Nền đất vốn mong manh, nhưng phần lớn vụ sạt lở gần đây đều có dấu tay con người. Nhóm nghiên cứu có sự tham gia của giáo sư Hoàng Văn Huây, phó giáo sư Nguyễn Đình Kỳ và tiến sĩ Cao Việt Hà đã chỉ ra hai kiểu can thiệp dễ châm ngòi.
Thứ nhất là cắt ta luy mở đường, san nền dựng nhà. Cắt ta luy dương thẳng đứng đồng nghĩa với bỏ đi phần đất đỡ chân dốc, khiến khối đất bên trên luôn chực trượt xuống. Nếu gia cố không lường hết áp lực khi bazan hóa bùn, tường chắn và lưới thép sẽ quá tải.
Thứ hai là mất rừng. Rễ cây rừng cắm sâu qua lớp phong hóa, bám vào khe nứt đá gốc, giữ đất như hệ cốt thép sinh học. Tán lá chắn bớt lực hạt mưa, lớp mùn điều hòa dòng chảy.
Đô thị hóa, nhà kính và phá rừng làm rẫy đã làm trọc nhiều sườn dốc, tăng diện tích bề mặt không thấm nước. Mưa xuống dồn thành dòng chảy mặt, xói sườn đồi và đẩy nhanh quá trình bão hòa cục bộ.
Đèo Gia Bắc lại sạt lở ngay điểm đang thi công, đề nghị cấm xe qua đèoĐèo Gia Bắc trên quốc lộ 28 (Lâm Đồng) sạt lở ngay tại điểm đang thi công khắc phục. Lũ sông Cam Ly vượt báo động III vào rạng sáng nay, hiện đã giảm dưới mức báo động III.