Từ đền Choọng linh thiêng, thác Bản Bìa, hang Bản Vực đến những nếp nhà sàn ngân vang tiếng khắc luống, điệu lăm, điệu nhuôn, tất cả đã bồi đắp nên trầm tích riêng có của vùng đất trọng người, mến khách.
Trầm tích dưới chân Pu Đên
Những ngày đầu tháng 9, sau nhiều lần lỡ hẹn vì thời tiết, chúng tôi mới có dịp theo đoàn công tác của Hội Nhà báo tỉnh Nghệ An về vùng đất Mường Choọng xưa (nay là xã Mường Chọng). Đã nhiều lần nghe nhắc đến Mường Choọng, nhưng chỉ khi trực tiếp gặp gỡ người dân và lắng nghe những câu chuyện được trao truyền qua nhiều thế hệ, chúng tôi mới cảm nhận rõ vùng đất nhuốm màu lịch sử, dã sử và những câu chuyện lung linh truyền thuyết.
Mường Chọng được hình thành trên cơ sở sáp nhập 3 xã Bắc Sơn, Nam Sơn và Châu Lý của huyện Quỳ Hợp cũ. Trong tiếng Thái, Mường Choọng tức là “vùng đất mến khách”. Tương truyền, trong những ngày dừng chân tại đây, cảm kích trước tấm lòng của dân bản và những đóng góp dành cho nghĩa quân, các tướng sĩ Lam Sơn đã gọi vùng đất này như vậy.
Từ nghĩa tình dành cho nghĩa quân Lam Sơn năm xưa đến sự nồng hậu với người phương xa hôm nay, đó không chỉ là tên gọi của một vùng đất, mà đã trở thành nét đẹp văn hóa được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đến đây, không thể không nhắc đến đền Choọng linh thiêng tọa lạc trên núi Pu Đên thuộc trung tâm Mường Choọng xưa - mảnh đất địa linh, nơi sơn quần, thủy tụ, sông núi hữu tình với những trầm tích văn hóa và đời sống tinh thần vô cùng phong phú.
Đền thờ Nang Phốm Hóm (Nàng tóc thơm) - người con gái đồng bào Thái đảm trách sứ mệnh chỉ huy việc gom góp lương thảo nuôi quân trong giai đoạn 1424-1425, làm nên những chiến thắng lẫy lừng Bồ Đằng, Trà Lân của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Đứng trên đỉnh Pu Đên có thể ngắm cả xã Mường Chọng chập chùng đại ngàn xanh, ôm lấy những bản làng đổi mới, cờ đỏ điểm “hoa cách mạng” tươi thắm trước cổng, trên mái những nhà sàn.
Không biết đã bao người về với Pu Đên, để trong tĩnh mịch trời chiều đắm dòng huyền thoại và nghe không biết chán, bởi như lắng trong đó tình đất, tình người vẹn trọn thủy chung, bởi một mạch ngầm văn hóa không cạn vơi giữa dòng đời dâu bể.
Để “hồn mường” thành nguồn lực
Xã Mường Chọng sở hữu cảnh quan sinh thái phong phú, nơi núi rừng, sông suối hòa quyện với không gian bản làng truyền thống. Không chỉ lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Thái, địa phương còn có hệ thống điểm đến giàu tiềm năng như đền Choọng, thác Bản Bìa, hang Bản Vực, các mó nước, ruộng bậc thang và những nếp nhà sàn còn giữ được vẻ nguyên sơ.
Giữa những trăn trở ấy, phát triển du lịch cộng đồng đang được kỳ vọng mở ra một hướng đi mới. Gia đình bà Ngân Thị An, chủ homestay Phong An là một trong ba hộ đầu tiên ở bản mạnh dạn làm du lịch. Bà An cho biết, năm 2022, khi được tỉnh Nghệ An hỗ trợ 100 triệu đồng, gia đình đã mạnh dạn vay thêm 300 triệu để đầu tư trang thiết bị.
“Thời gian đầu, chúng tôi vừa làm vừa học. Có đoàn khách đến đông, cả gia đình lúng túng từ khâu sắp xếp chỗ nghỉ đến phục vụ ăn uống. Nguồn khách chưa đều, chủ yếu vào dịp lễ hội hoặc khi có đoàn đặt trước, cho nên việc tính toán đầu tư cũng không dễ. Nhờ được cán bộ huyện Quỳ Hợp trước đây tập huấn, hướng dẫn và tự tìm hiểu thêm qua mạng xã hội, gia đình mới dần quen việc”, bà An chia sẻ.
Sau những bỡ ngỡ ban đầu, homestay Phong An hiện có thể đón cùng lúc từ 25-30 khách lưu trú. Mỗi khi có đoàn về ăn uống, nghỉ ngơi, gia đình thuê thêm từ 2-3 lao động địa phương hỗ trợ chế biến món ăn và phục vụ. Hoạt động du lịch bước đầu mang lại nguồn thu, giúp gia đình có thêm điều kiện trang trải cuộc sống và tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất.
Cùng với gia đình bà An, anh Lô Văn Hoàng, chủ homestay Hoàng Oanh cũng là người tiên phong làm du lịch. Nhận thấy nhu cầu của du khách ngày càng tăng, gia đình anh đang đầu tư mở rộng phòng nghỉ, cải tạo khuôn viên và xây dựng sân khấu phục vụ giao lưu văn nghệ, hướng tới nâng khả năng đón khách lưu trú cùng lúc từ 25-40 người.
“Mỗi năm gia đình đón hơn 30 đoàn khách về lưu trú tại đây. Khách đến, cả nhà cùng làm, thu nhập cũng ổn định hơn đi làm thuê xa”, anh Hoàng chia sẻ.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hồ Thị Lan Anh cho biết, những hộ tiên phong như gia đình bà An và anh Hoàng cho thấy khát vọng đánh thức tiềm năng quê hương. Mỗi năm, xã đón hơn 1.200 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm. Con số chưa lớn, song cho thấy vùng đất này đã bắt đầu được biết đến.
Tuy nhiên, hoạt động du lịch trên địa bàn hiện mang tính nhỏ lẻ, tự phát; hạ tầng giao thông, lưu trú và dịch vụ phụ trợ thiếu đồng bộ. Sản phẩm du lịch chưa đa dạng, nghề thủ công, quà lưu niệm và sản phẩm OCOP còn ít; các lễ hội, giá trị văn hóa truyền thống chưa được khai thác tương xứng.
Bên cạnh đó, nguồn nhân lực thiếu kỹ năng, hoạt động quảng bá và ứng dụng công nghệ số còn hạn chế, chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư.
Trước thực tế đó, xã Mường Chọng đang xây dựng Đề án “Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng giai đoạn 2026-2030”.
Giai đoạn 2026-2027, xã sẽ thành lập từ 1-2 câu lạc bộ văn hóa dân gian; tổ chức các lớp truyền dạy văn hóa đồng bào người Thái cho thế hệ trẻ và đưa nội dung bảo tồn nhà sàn vào hương ước của bản du lịch cộng đồng. Địa phương cũng sẽ kết nối đền Chọong, hang Bản Vực và thác Bản Bìa thành chuỗi du lịch tâm linh-sinh thái; nâng cao chất lượng các homestay hiện có, phát triển thêm từ 3-4 hộ và phấn đấu đón gần 2.000 lượt khách mỗi năm.
Đến năm 2030, Mường Chọng trở thành điểm đến thân thiện, an toàn, đậm đà bản sắc, đồng chí Hồ Thị Lan Anh thông tin.
Đồng chí Trần Văn Tuấn, Bí thư Đảng ủy xã Mường Chọng cho biết, thời gian tới địa phương sẽ huy động các nguồn lực đầu tư hạ tầng, bảo tồn không gian nhà sàn, phục dựng nghề thủ công và xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với đền Choọng, hang Bản Vực, thác Bản Bìa.
Đồng thời, xã chú trọng đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân, hỗ trợ các homestay ứng dụng nền tảng số, mã QR và bản đồ số để quảng bá, kết nối tour tuyến.
Quá trình phát triển phải bảo đảm hài hòa giữa khai thác tiềm năng với giữ gìn bản sắc, cảnh quan, môi trường và an ninh trật tự; từng bước định vị Mường Chọng là điểm đến thân thiện, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Bài và ảnh: ĐÌNH PHƯỢNG