Đợt thử nghiệm thiết bị thu tín hiệu của radar vượt đường chân trời thế hệ mới được tiến hành tại cơ sở của Chương trình Nghiên cứu Cực quang Hoạt động Tần số cao (HAARP) tại bang Alaska vào ngày 7-11/9, nhưng thông tin chỉ được quân đội Mỹ công bố ngày 19/10.
Đây là một phần trong hoạt động thử nghiệm "khả năng nhận thức tình huống hàng không tại Bắc Cực" được Mỹ và Canada tiến hành suốt 3 năm qua. "Các nhà nghiên cứu đã kiểm tra liệu bộ phát cao tần kết hợp với bộ thu giá rẻ, với 16 phần tử ăng-ten, có thể phát hiện máy bay nằm ngoài tầm phủ của radar tầm xa hiện có hay không", thông báo có đoạn.
Ăng-ten tại cơ sở thử nghiệm của chương trình HAARP ở bang Alaska, Mỹ ngày 9/7. Ảnh: USAF
Cuộc thử nghiệm tập trung vào cải thiện năng lực theo dõi tại khu vực mà công tác giám sát hàng không gặp nhiều thách thức do khoảng cách lớn, thời tiết khắc nghiệt và hạ tầng hạn chế.
Máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry, phi cơ cứu hộ HC-130J và máy bay tiếp dầu KC-135 Mỹ đã đóng vai trò mục tiêu trên không trong đợt thử nghiệm. Các phi công cung cấp vị trí của họ để nhóm nghiên cứu đối chiếu với dữ liệu thử nghiệm thu thập được.
"Kết quả sơ bộ cho thấy hệ thống phát hiện thành công máy bay bằng cơ chế sóng phản xạ từ tầng điện ly và vượt ngoài đường chân trời, tương ứng với các chuyến bay thực tế. Chúng tôi đang tiếp tục phân tích chuyên sâu dữ liệu thu được", quân đội Mỹ cho biết, nhưng không công bố tầm hoạt động của hệ thống mới.
Joseph Trevithick, biên tập viên của chuyên trang quân sự Mỹ War Zone, nhận định vùng bao phủ của các hệ thống radar vượt đường chân trời trong biên chế nước này có thể lên tới hơn 2.400 km. "Nếu đặt tại bang Alaska, hệ thống có thể bao phủ khoảng một nửa khu vực Bắc Cực", chuyên gia Mỹ cho hay.
Khoảng cách mà hệ thống radar vượt đường chân trời ở Alaska có thể phát hiện mục tiêu. Đồ họa: Google
Các hệ thống radar vượt đường chân trời (OTH), còn gọi là radar sóng trời hoặc radar tán xạ ngược, thường gồm hai hệ thống ăng-ten lớn đặt cách xa nhau. Một tổ hợp sẽ phát tín hiệu có thể phản xạ trên tầng điện ly theo góc nhất định để chúng quay về với hệ thống thu tín hiệu.
Radar vượt đường chân trời tận dụng tầng điện ly trên không gian làm tầng phản xạ sóng vô tuyến, khắc phục giới hạn bởi độ cong của Trái Đất, cho phép phát hiện mục tiêu ở khoảng cách tới hàng nghìn km, thay vì vài chục đến vài trăm km so với radar cảnh giới thông thường.
Thiết bị này miễn nhiễm với các loại tên lửa diệt radar, một số hệ thống hiện đại còn có thể phát hiện cả máy bay tàng hình.
Nhược điểm của radar vượt đường chân trời là độ phân giải thấp. Chúng có khả năng phát hiện mục tiêu từ khoảng cách hàng nghìn km, nhưng không đủ độ chính xác để bám bắt và cung cấp dữ liệu dẫn bắn cho tên lửa đánh chặn. Các đài radar vượt đường chân trời cũng có kích thước rất lớn, dễ bị vệ tinh phát hiện và trở thành mục tiêu của vũ khí dẫn đường bằng định vị vệ tinh.
Cơ sở thử nghiệm của chương trình HAARP ở bang Alaska, Mỹ ngày 9/7. Ảnh: USAF
Cơ sở của HAARP tại Alaska có diện tích khoảng 13,4 hecta với thành phần trung tâm là hệ thống 180 ăng-ten lưỡng cực. Quân đội Mỹ xây dựng khu phức hợp này vào những năm 1990, tới năm 2014 ra thông báo sẽ đóng cửa và tháo dỡ thiết bị. Tuy nhiên, quyết định được thay đổi vào năm 2015 khi Đại học Alaska Fairbanks tiếp nhận cơ sở.
Ngoài Alaska, quân đội Mỹ đang tìm cách triển khai radar vượt đường chân trời chiến thuật tại quốc đảo Palau, phía nam Thái Bình Dương. Theo kế hoạch ban đầu, cơ sở sẽ hoàn thành trong năm nay, song dự án đang vấp phải những thách thức về mặt pháp lý.
Các hệ thống OTH đang trong giai đoạn hồi sinh tại Mỹ và nhiều nơi trên thế giới những năm gần đây.
Ảnh vệ tinh công bố ngày 19/10 cho thấy cấu trúc có thể là radar 29B6 Konteiner, với tầm phủ lên tới 3.200 km, được Nga xây dựng tại vùng lãnh thổ hải ngoại Kaliningrad, bổ sung cho hai tổ hợp Konteiner đi vào hoạt động từ năm 2019.
Bên cạnh đó, Nga còn sở hữu mạng lưới 10 đài Voronezh-DM, mỗi đài có thể phát hiện đồng thời 500 mục tiêu từ khoảng cách 6.000-10.000 km ở độ cao 8.000 km.
Các quốc gia thành viên NATO cũng vận hành hệ thống tương tự, trong đó có trạm Pluto I và II của Anh tại căn cứ không quân Akrotiri trên đảo Cyprus, cùng tổ hợp Nostradamus của Pháp nằm gần Dreux, cách Paris khoảng 80 km về phía tây.
Nguyễn Tiến (Theo War Zone, Reuters, AFP)