Phiên giải trình về tình hình thực hiện chính sách, pháp luật trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo do Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội được tổ chức vào thời điểm có ý nghĩa quan trọng, khi nhiều luật, nghị quyết của Quốc hội với những chính sách mới, có tính đột phá về giáo dục và đào tạo vừa được ban hành và đang trong giai đoạn đầu tổ chức thực hiện. Đây là dịp để đánh giá việc triển khai các chính sách mới; nhận diện những khó khăn, vướng mắc, bất cập; làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm và đề xuất giải pháp để các quy định của pháp luật được thực hiện đồng bộ, thống nhất, hiệu quả.
Phát biểu chỉ đạo tại Phiên giải trình, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh, giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, có ý nghĩa quyết định đối với tương lai dân tộc. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ từ thể chế, chính sách đến tổ chức thực hiện.
Thời gian qua, Quốc hội đã dành sự quan tâm đặc biệt cho việc hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực này, với nhiều luật, nghị quyết và chính sách mới được ban hành thông qua Luật Nhà giáo; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục; Luật Giáo dục đại học (sửa đổi); Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi); đồng thời ban hành Nghị quyết số 248/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo và Nghị quyết số 249/2025/QH15 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035.
Để đưa các luật, nghị quyết vào cuộc sống, Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các bộ, ngành, địa phương đã triển khai khối lượng lớn công việc, tập trung xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và chuẩn bị các điều kiện để triển khai nhiều chính sách mới về nhà giáo, quản trị giáo dục, cơ chế tài chính, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và phát triển nguồn nhân lực.
Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, yêu cầu đặt ra hiện nay là chuyển mạnh từ hoàn thiện thể chế sang tổ chức thực hiện, để những chính sách mới thực sự đi vào cuộc sống. Đây cũng là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong năm học 2026-2027.
Theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cần tạo chuyển biến thực chất trong nhà trường, lớp học, trong điều kiện làm việc của người thầy và trải nghiệm học tập của người học; chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Vì vậy, kết quả phải được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể. Thước đo không chỉ là số lượng văn bản đã ban hành hay nhiệm vụ đã triển khai, mà quan trọng hơn là người thầy có điều kiện để dạy tốt hơn, người học được học tốt hơn và chất lượng giáo dục có chuyển biến thực chất.
Phó Chủ tịch Quốc Hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị tại Phiên giải trình cần tập trung làm rõ thực trạng, nguyên nhân, trách nhiệm và hướng xử lý. Nhấn mạnh giáo dục và đào tạo là lĩnh vực có tính liên ngành, đồng chí Nguyễn Thị Thanh đề nghị Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo là người giải trình chính; đồng thời, đề nghị Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính, các bộ, ngành và địa phương cùng làm rõ những nội dung thuộc phạm vi quản lý, trách nhiệm và phối hợp trong tổ chức thực hiện.
Từ yêu cầu đó, Phó Chủ tịch Quốc Hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị phiên giải trình tập trung làm rõ 5 vấn đề:
Một là, tổ chức triển khai các luật, nghị quyết của Quốc hội. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị đánh giá thực chất tiến độ và kết quả triển khai các luật, nghị quyết; việc ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành; tính đồng bộ, thống nhất giữa các quy định và điều kiện bảo đảm thực hiện.
Cần làm rõ những chính sách nào còn chậm, còn vướng; nguyên nhân do quy định pháp luật, nguồn lực hay tổ chức thực hiện; trách nhiệm và hướng xử lý. Đồng thời, làm rõ việc phân cấp, phân quyền trong quản lý giáo dục, nhất là trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp; bảo đảm nhiệm vụ đi đôi với thẩm quyền, nhân lực, nguồn lực và trách nhiệm giải trình, không để phát sinh khoảng trống hoặc chồng chéo trong tổ chức thực hiện.
Hai là, đội ngũ và chính sách đối với nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục. Luật Nhà giáo đã được Quốc hội thông qua với nhiều chính sách mới. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ việc triển khai các quy định về tuyển dụng, quản lý, sử dụng, tiếp nhận, điều động, biệt phái, thuyên chuyển nhà giáo; chính sách tiền lương, phụ cấp, chế độ đãi ngộ và thu hút nhà giáo đến công tác tại vùng khó khăn.
Đặc biệt, tình trạng thừa, thiếu giáo viên cục bộ theo cấp học, môn học, địa bàn vẫn là vấn đề cần có giải pháp căn cơ. Cần làm rõ công tác dự báo cung, cầu giáo viên gắn với biến động dân số, mạng lưới trường lớp; cơ chế tuyển dụng, điều tiết và sử dụng đội ngũ, để nơi có học sinh phải có giáo viên đáp ứng yêu cầu dạy và học.
Ba là, phân luồng học sinh, hỗ trợ người học và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ việc triển khai mô hình trường trung học nghề, chính sách phân luồng học sinh sau trung học cơ sở; điều kiện bảo đảm chất lượng, cơ chế liên thông và cơ hội tiếp tục học tập của người học.
Đối với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cần làm rõ sự gắn kết giữa dự báo nhu cầu nhân lực với đào tạo, thu hút và sử dụng nhân lực, nhất là đối với những ngành, lĩnh vực đất nước đang có nhu cầu lớn; khắc phục tình trạng đào tạo chưa sát nhu cầu sử dụng.
Đồng thời, đánh giá hiệu quả các chính sách hỗ trợ người học, bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng, không để hoàn cảnh kinh tế, điều kiện địa lý trở thành rào cản đối với việc học tập và phát triển.
Bốn là, kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học. Đây là vấn đề cử tri, nhân dân, học sinh và phụ huynh đặc biệt quan tâm. Đề nghị đánh giá phương thức tổ chức kỳ thi, bảo đảm nghiêm túc, khách quan, công bằng, an toàn, ổn định và giảm áp lực không cần thiết.
Đối với tuyển sinh đại học, cần làm rõ tính minh bạch, khả năng đối sánh giữa các phương thức, tổ hợp xét tuyển; tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo của chính sách, hạn chế những thay đổi gây khó khăn cho người học. Việc thi, kiểm tra, đánh giá phải đặt trong yêu cầu chung về giáo dục thực chất, khắc phục bệnh thành tích, tâm lý chạy theo điểm số, đánh giá đúng năng lực và sự tiến bộ của người học.
Năm là, văn hóa học đường, giáo dục toàn diện và môi trường giáo dục. Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần quan tâm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, nhân văn; tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng; tư vấn tâm lý, công tác xã hội; phòng, chống bạo lực học đường và bảo vệ học sinh trên môi trường mạng.
Trước sự phát triển rất nhanh của trí tuệ nhân tạo, cần có định hướng phù hợp trong quản lý và sử dụng AI trong giáo dục. Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phải phục vụ thiết thực cho việc nâng cao chất lượng dạy và học, nâng cao quản trị nhà trường, đồng thời bảo đảm liêm chính học thuật, an toàn dữ liệu và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo của người học.
QUỲNH NGUYỄN - THANH HÀ