Số ngày nắng nóng có thể vượt 50 ngày/năm
Bộ NN-MT vừa công bố Kịch bản biến đổi khí hậu cho VN phiên bản cập nhật năm 2025. Đây là hệ thống thông tin khoa học phục vụ công tác quản lý, hoạch định chính sách, quy hoạch, đánh giá rủi ro và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu. Báo cáo cập nhật được xây dựng theo 3 kịch bản là phát thải thấp, trung bình và cao. Tương ứng với các kịch bản này và những ngưỡng nóng lên toàn cầu, các nhà khoa học đưa ra dự tính về sự thay đổi nhiệt độ, lượng mưa, nắng nóng, rét đậm, rét hại, hạn hán và mực nước biển dâng. Một điểm mới nổi bật của phiên bản 2025 là việc cung cấp thông tin về các hiện tượng cực đoan theo các ngưỡng nóng lên toàn cầu 1,5 độ C; 2 độ C; 3 độ C và 4 độ C. Khi mức nóng lên tăng, các cực đoan về nhiệt, mưa và nhiều hiện tượng khí hậu khác có xu hướng gia tăng cả về tần suất và cường độ.
Biến đổi khí hậu khiến số ngày nắng nóng gia tăng, đặc biệt ở khu vực trung tâm các đô thị lớn
ẢNH: PHẠM HỮU
Đáng chú ý là số ngày nắng nóng (có nhiệt độ trên 35 độ C) ước tính tăng 10 - 30 ngày ở ngưỡng nóng lên toàn cầu 1,5 độ C và tăng 30 - 50 ngày ở các ngưỡng 3 - 4 độ C. Đặc biệt tại nhiều khu vực thuộc Trung bộ và Nam bộ, mức tăng có thể vượt 50 ngày/năm. Theo kịch bản phát thải cao, đến giữa thế kỷ, nhiệt độ trung bình năm tại Hà Nội và TP.HCM có thể tăng 1,7 - 2 độ C so với thời kỳ cơ sở (1995 - 2014). Đến cuối thế kỷ, mức tăng nhiệt độ trung bình năm tại 2 đô thị này từ 3 - 3,4 độ C; trong khu vực nội đô sẽ tăng cao hơn. Cùng với xu hướng nhiệt độ trung bình tăng thì số ngày nóng trên 35 độ C tại nội đô Hà Nội có thể tăng lên khoảng 30 - 70 ngày so với thời kỳ cơ sở đến giữa thế kỷ còn TP.HCM từ 35 - 70 ngày. Đáng lo ngại hơn là các đợt nắng nóng cũng có xu hướng kéo dài hơn, có thể lên tới từ 15 - 24 ngày ở các khu vực trung tâm cho kịch bản cao vào cuối thế kỷ này.
Cùng với xu hướng nắng nóng là tình trạng hạn hán gia tăng đáng kể tại Bắc bộ cả về tần suất và cường độ, trong khi khu vực phía nam có xu hướng giảm nhẹ, cho thấy sự phân hóa về tác động của biến đổi khí hậu giữa các vùng.
Về lượng mưa, kịch bản lượng mưa năm phân hóa mạnh theo mùa và không gian. Mưa cực đoan tăng, lượng mưa cực đại 1 ngày và 5 ngày tăng khoảng 30 - 40% tại Bắc bộ và Nam bộ. Tại một số khu vực Bắc bộ, Tây nguyên và Nam bộ, theo kịch bản phát thải cao, số ngày mưa lớn và mưa rất lớn (trên 100 mm/ngày) tăng mạnh 80 - 100%.
Ở ngưỡng nhiệt toàn cầu tăng từ 4 độ C, rủi ro bão mạnh tăng rõ rệt, khả năng xảy ra đối với siêu bão có cường độ tương đương bão Yagi (2025) tăng khoảng 3 lần. Cụ thể như ở miền Bắc trước đây khoảng 38 năm mới xuất hiện siêu bão như vậy một lần thì với xu hướng biến đổi khí hậu, "khoảng nghỉ" chỉ còn 13 năm, ở miền Trung từ 50 năm giảm xuống còn 16 năm.
Ngược lại, số ngày rét đậm và rét hại có xu hướng giảm mạnh. Tại Bắc bộ, số ngày rét đậm, rét hại được dự tính giảm 20 - 30 ngày ở ngưỡng nóng lên toàn cầu 3 độ C và giảm 30 - 40 ngày ở ngưỡng 4 độ C.
Khi khí hậu ngày càng ấm hơn thì mực nước biển cũng tăng nhanh hơn; đến năm 2100, mực nước biển dâng trung bình theo các kịch bản phát thải thấp tăng thêm khoảng 46,1 cm và ở kịch bản phát thải cao lên đến 63,7 cm.
PGS-TS Phạm Thị Thanh Ngà - Viện trưởng Viện Khoa học khí tượng thủy văn, môi trường và biển, lưu ý đây không phải là dự báo mà là kịch bản giả định có cơ sở khoa học và độ tin cậy về xu hướng trong tương lai của khí hậu dựa trên mối quan hệ giữa hoạt động kinh tế - xã hội, phát thải khí nhà kính, biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng. Do đó, việc sử dụng hiệu quả kịch bản đòi hỏi xem xét cả phạm vi bất định và lựa chọn kịch bản phù hợp với mục tiêu sử dụng trong quy hoạch và thiết kế gắn với các mốc thời gian cụ thể.
Sức khỏe con người bị ảnh hưởng, năng suất lúa giảm
Theo các kịch bản, biến đổi khí hậu sẽ tác động đến một số lĩnh vực nhạy cảm như sức khỏe cộng đồng, sản xuất lúa và kết cấu công trình. Tần suất các điều kiện nóng - ẩm (trên 32 độ C) gia tăng sẽ ảnh hưởng trực tiếp sức khỏe con người; đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM. Đồng thời, nguy cơ sốt xuất huyết có xu hướng gia tăng cùng với sự gia tăng nhiệt độ và các điều kiện khí hậu thuận lợi.
Trong khi đó, thời tiết cũng tác động trực tiếp đến hoạt động nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa. Năng suất lúa tại Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long có xu hướng suy giảm khi nhiệt độ tăng trên 2 độ C. Tại vựa lúa Đồng bằng sông Cửu Long, khi nhiệt độ toàn cầu tăng 4 độ C, năng suất lúa có thể giảm từ 8 - 10% tùy vụ.
Bên cạnh đó, nhiệt độ cực đoan với các đợt nắng nóng kéo dài có thể làm gia tăng tác động bất lợi đến độ bền và tuổi thọ công trình, đặc biệt đối với hạ tầng giao thông và các công trình đô thị.
Các chuyên gia khuyến cáo khi lựa chọn kịch bản phục vụ quy hoạch cần nắm rõ nguyên tắc phân kỳ và nguyên tắc "không hối tiếc". Các dự án, công trình có vòng đời trung hạn (10 - 20 năm) có thể áp dụng kịch bản thấp hoặc trung bình. Các dự án dài hạn (30 - 50 năm) như quy hoạch vùng, giao thông, năng lượng cần đối chiếu kết hợp giữa kịch bản trung bình và cao. Các công trình trọng yếu, vĩnh cửu có niên hạn trên 50 năm (như đê biển, cảng biển) bắt buộc sử dụng kịch bản cao nhằm mục đích chủ động chuẩn bị cho tình huống bất lợi nhất.
Cần lưu ý, giai đoạn trước năm 2050, mức tăng nhiệt độ toàn cầu chênh lệch không đáng kể trong khoảng 1,5 độ C. Tuy nhiên, sau năm 2050, các kịch bản bắt đầu rẽ nhánh và phân kỳ rõ rệt do hệ quả tích lũy lâu dài từ các chính sách phát triển kinh tế - xã hội và mức độ cắt giảm phát thải khí nhà kính toàn cầu. Đến năm 2100, mức tăng nhiệt độ toàn cầu có sự chênh lệch rất lớn giữa các kịch bản, kéo theo diễn biến các hình thế thời tiết cực đoan và mực nước biển dâng cũng khác biệt.
Hạn mặn năm nay tương đương El Nino lịch sử 2015 - 2016
Theo Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, chỉ trong 10 ngày đầu tháng 10, trên cả nước ghi nhận 58 lượt nhiệt độ đạt và vượt giá trị lịch sử, đáng chú ý có những giá trị lịch sử được ghi nhận cách đây gần 40 năm. Nguyên nhân là El Nino đang có cường độ rất mạnh.
Bên cạnh đó, Cục Trồng trọt và Bảo vệ môi trường (Bộ NN-MT) cảnh báo khô hạn và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long tương đương đợt lịch sử năm 2015 - 2016. Thời điểm xâm nhập mặn bắt đầu ảnh hưởng có thể từ cuối tháng 12.2026, sau đó tăng cao trong giai đoạn tháng 1 - 4.2027.
Khoảng 20.000 ha lúa đông xuân 2026 - 2027 ở Gò Công (Đồng Tháp) có nguy cơ chịu tác động của hạn mặn. Ngoài ra, khoảng 45.000 ha cây ăn quả tại các vùng ven biển thuộc các tỉnh thành Tây Ninh, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cần Thơ có nguy cơ thiếu nước tưới khi xâm nhập mặn tiến sâu vào nội đồng.
Cơ quan chức năng đề nghị các địa phương chủ động né hạn, mặn ngay từ đầu vụ; bố trí đúng giống, đúng vùng, đúng thời vụ, sử dụng nước tiết kiệm và hiệu quả. Trọng tâm là bảo vệ diện tích sản xuất hiện có, nhất là các vùng cây lâu năm có giá trị kinh tế cao, đồng thời tổ chức sản xuất gắn với nhu cầu thị trường.