Trường THPT chuyên Quốc học Huế ngày nay là một trong những ngôi trường nổi tiếng của miền Trung. Ngày 23.10 năm nay trường tròn 130 năm hình thành và phát triển, tính từ mốc khởi đầu 23.10.1896, theo chỉ dụ vua Thành Thái thành lập Trường Quốc Học - Quốc gia học đường.
Tròn 130 năm qua, nhiều nhân vật nổi tiếng, trong đó có Chủ tịch Hồ Chí Minh, các Tổng bí thư Trần Phú, Hà Huy Tập, Lê Duẩn, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng theo học tại đây. Cũng chính nơi đây cũng là cái nôi đào tạo nhiều nhà khoa học như Tạ Quang Bửu, Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Hoàng Tụy, các nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ như Tố Hữu, Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Tế Hanh, Nguyễn văn Thương, Trần Hoàn…
Trường Quốc học Huế ngày nay
ảnh: Mỹ Quyên
Nơi khai sinh nền trung học Việt Nam bằng tiếng Việt
Theo Giáo sư Dương Thiệu Tống (1925-2008), năm 1945 đánh dấu bước ngoặt của giáo dục Việt Nam: Quốc học Huế là nơi đầu tiên xây dựng chương trình trung học Việt Nam, tổ chức kỳ thi tú tài bằng tiếng Việt và đào tạo đội ngũ giáo viên trung học đầu tiên cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Sau cuộc đảo chính Pháp ngày 9.3.1945, hệ thống giáo dục Đông Dương rơi vào khoảng trống tổ chức. Tại Huế, một cuộc cải tổ có ý nghĩa lịch sử được triển khai: lần đầu tiên tiếng Việt được sử dụng làm ngôn ngữ giảng dạy cho toàn bộ chương trình trung học. Quốc học Huế trở thành trung tâm của quá trình này.
Dưới sự chủ trì của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn (1908 – 1996), hội đồng giáo sư họp tại Nha Học chính, phía sau trường, để xây dựng chương trình trung học mới. Công việc biên soạn được triển khai tại Quốc học với sự tham gia của nhiều trí thức tiêu biểu như Nguyễn Dương Đôn, Nguyễn Lân, Nguyễn Thúc Hào, Tạ Quang Bửu, Hà Thúc Chính và Phạm Đình Ái (Hiệu trưởng người Việt đầu tiên của Trường Khải Định, tên gọi của Quốc học thời bấy giờ). Chương trình này về sau được gọi là chương trình Hoàng Xuân Hãn.
Theo Giáo sư Dương Thiệu Tống, đây là cuộc cải tổ sâu rộng của nền trung học Việt Nam cận đại. Không chỉ chuyển từ tiếng Pháp sang tiếng Việt, chương trình còn đổi mới cấu trúc bậc học, xây dựng hệ thống thuật ngữ khoa học tiếng Việt, đưa Anh văn vào giảng dạy từ đầu cấp trung học, đồng thời kết hợp tri thức dân tộc với khoa học hiện đại phương Tây.
Đáng chú ý, cuộc cải tổ được thực hiện chỉ trong vài tháng, giữa lúc đất nước biến động, điều kiện tổ chức thiếu thốn và đội ngũ giáo sư còn mỏng. Thành tựu ấy cho thấy năng lực chủ động xây dựng nền giáo dục bằng tiếng Việt, đặt nền móng cho sự phát triển của nền trung học Việt Nam trong thời kỳ độc lập.
Giáo sư Phạm Đình Ái, Hiệu trưởng người Việt đầu tiên của Quốc học Huế
Giáo sư Phạm Đình Ái (1908-1992) giữ vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng nền trung học Việt Nam sau năm 1945. Sinh tại Quảng Nam, ông học ở Huế rồi ra Hà Nội theo học Trường Albert Sarraut vì Quốc học Huế chưa có ban Tú tài. Năm 1925, ông đỗ cả Tú tài bản xứ và Tú tài Tây, sau đó sang Pháp học ngành lý – hóa tại École normale supérieure. Tốt nghiệp cử nhân khoa học loại giỏi năm 1931, ông trở về dạy tại Trường Đồng Khánh Huế, rồi chuyển sang Trường Khải Định năm 1936–1937.
Sau gần nửa thế kỷ hiệu trưởng của trường là người Pháp (1898–1945), năm học 1945–1946, ông trở thành hiệu trưởng người Việt đầu tiên của Trường Khải Định, nay là Quốc học Huế. Trong thời điểm cải tổ giáo dục, ông cùng các trí thức ở Huế thúc đẩy việc sử dụng tiếng Việt trong toàn bộ hoạt động dạy học trung học. Đây không chỉ là thay đổi ngôn ngữ giảng dạy mà còn khẳng định chủ quyền văn hóa và năng lực khoa học của người Việt trong buổi đầu độc lập.
Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được giao làm Giám đốc Nha Giáo dục Trung bộ kiêm Hiệu trưởng Trường Khải Định. Khi kháng chiến chống Pháp bùng nổ cuối năm 1946, ông tổ chức đưa Trường trung học chuyên khoa Khải Định và Trường Kỹ thuật đệ nhất cấp ra vùng tự do Nghệ Tĩnh, đồng thời vận chuyển thư viện, thiết bị thí nghiệm và dụng cụ giảng dạy từ Huế ra Chu Lễ để duy trì việc học.
Tại Liên khu IV, ông tiếp tục tổ chức trường học cho học sinh Bình Trị Thiên theo kháng chiến, quy tụ giáo viên giỏi vật lý, hóa học và xây dựng các phòng thí nghiệm phục vụ quốc phòng. Trong điều kiện thiếu thốn giữa núi rừng, đội ngũ của ông điều chế được nhiều hóa chất quan trọng, trong đó có axit sulfuric bằng phương pháp phòng chì, phục vụ sản xuất vật liệu quân sự.
Ngày 12.6.1948, tại Chu Lễ, ông được Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trao Huân chương Kháng chiến và được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi.
Từ hiệu trưởng người Việt đầu tiên của Quốc học Huế đến trí thức kháng chiến cống hiến cho giáo dục và quốc phòng, Giáo sư Phạm Đình Ái là gương mặt tiêu biểu của thế hệ đặt nền móng cho nền trung học Việt Nam hiện đại.
Quốc học Huế và kỳ thi tú tài đầu tiên bằng tiếng Việt
Vai trò lịch sử của Quốc học Huế còn thể hiện ở chỗ đây là nơi tổ chức kỳ thi tú tài đầu tiên hoàn toàn bằng tiếng Việt vào tháng 6.1945.
Theo hồi ký của Giáo sư Dương Thiệu Tống và xác nhận của Giáo sư Hoàng Xuân Hãn sau này, lần đầu tiên học sinh Việt Nam có thể thi triết học, toán học và khoa học bằng chính ngôn ngữ dân tộc mình.
Sự kiện này mang ý nghĩa vượt xa một kỳ thi thông thường. Nó chứng minh tiếng Việt đủ khả năng diễn đạt tri thức hiện đại, đồng thời đánh dấu bước trưởng thành của nền học thuật quốc gia.
Trong hồi ký của mình, Giáo sư Hoàng Xuân Hãn từng nhớ lại rằng nhiều bài thi triết học năm ấy "rất tốt". Điều đó cho thấy giới trí thức và học sinh Việt Nam hoàn toàn có khả năng tiếp cận tư duy hiện đại mà không cần lệ thuộc vào tiếng Pháp.
Tròn 130 năm qua, nhiều nhân vật nổi tiếng đã từng theo học tại ngôi trường Quốc học Huế
ảnh: Mỹ Quyên
Cái nôi đào tạo giáo viên trung học đầu tiên
Sau ngày 2.9.1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đứng trước nhu cầu cấp bách phải xây dựng đội ngũ giáo viên trung học cho nền giáo dục mới.
Theo Giáo sư Dương Thiệu Tống, vào tháng 9.10.1946, Quốc học Huế được xem như "Trường sư phạm trung học" đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở các khóa huấn luyện giáo sư phụ khuyết về Anh văn và Quốc văn cho các trường trung học miền Trung.
Trong điều kiện chưa có trường sư phạm chính quy, mô hình "giáo sư phụ khuyết" do Giáo sư Hoàng Xuân Hãn đề xuất là một giải pháp đặc biệt sáng tạo. Những thanh niên có bằng tú tài được tuyển dụng để giảng dạy trung học và tiếp tục bồi dưỡng chuyên môn trong quá trình làm việc.
Chính Quốc học Huế là nơi đào tạo và lan tỏa đội ngũ giáo viên ấy cho nền trung học Việt Nam giai đoạn đầu.
Quốc học Huế là một trong những cái nôi đào tạo nhân tài. Ngày 19.10 vừa qua, lãnh đạo UBND thành phố Huế, Sở GD-ĐT và Trường THPT chuyên Quốc học Huế trao thưởng cho em Tăng Hạo Nhiên (học sinh lớp 12 chuyên lý 1, Trường THPT chuyên Quốc Học Huế) đoạt huy chương bạc tại kỳ thi Olympic vật lý quốc tế Al-Fergani (FIPhO) năm 2026
ẢNH: ĐÌNH HOÀNG
Một di sản giáo dục đặc biệt của Việt Nam hiện đại
Qua ký ức của Giáo sư Dương Thiệu Tống và nhiều tư liệu lịch sử, có thể thấy rất rõ rằng Quốc học Huế chính là nơi chứng kiến cuộc chuyển đổi mang tính khai sinh của nền giáo dục trung học Việt Nam hiện đại: từ giáo dục thuộc địa sang giáo dục dân tộc, từ tiếng Pháp sang tiếng Việt, từ nền học thuật phụ thuộc sang khát vọng xây dựng một nền quốc học hiện đại.
Trong tiến trình ấy, những trí thức như Giáo sư Hoàng Xuân Hãn hay Giáo sư Phạm Đình Ái không chỉ là các nhà giáo dục đơn thuần. Họ là những người đặt những viên gạch đầu tiên cho nền trung học Việt Nam của một quốc gia độc lập.
Nhìn từ góc độ ấy, Quốc học Huế không chỉ là một ngôi trường nổi tiếng, mà còn là một trong những chiếc nôi quan trọng nhất của nền trung học Việt Nam thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Chương trình Hoàng Xuân Hãn: Đánh dấu bước chuyển từ giáo dục thuộc địa sang giáo dục dân tộc
Theo nhà giáo Trần Văn Chánh (soạn giả, học giả và nhà nghiên cứu văn hóa, tư tưởng giáo dục và chữ Hán - chữ Nho), chương trình Hoàng Xuân Hãn mang dấu ấn đặc biệt trong lịch sử giáo dục Việt Nam hiện đại. Đây là chương trình trung học đầu tiên sử dụng hoàn toàn tiếng Việt thay tiếng Pháp, đánh dấu bước chuyển từ giáo dục thuộc địa sang giáo dục dân tộc, đặt nền móng cho quá trình Việt hóa giáo dục.
Dù được xây dựng khẩn trương năm 1945, chương trình vẫn được áp dụng khá rộng rãi trên cả nước đến khoảng niên khóa 1952–1953, ở cả vùng tạm chiếm và vùng kháng chiến. Cấu trúc và tinh thần của chương trình tiếp tục được kế thừa trong các chương trình trung học sau này.
Một điểm tiến bộ là tư duy phân luồng và hướng nghiệp. Bậc trung học gồm hai cấp: trung học phổ thông bốn năm và trung học chuyên khoa ba năm. Ở cấp dưới có ban cổ văn và kim văn; cấp chuyên khoa gồm ban A (khoa học thực nghiệm), ban B (khoa học toán), ban C (văn chương – sinh ngữ) và ban D (văn chương – cổ ngữ). Cách tổ chức này thể hiện nỗ lực kết hợp khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, ngoại ngữ và truyền thống văn hóa phương Đông.
Với việc sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ giảng dạy, tổ chức phân ban và xây dựng nội dung giáo dục toàn diện, chương trình Hoàng Xuân Hãn là một trong những nền móng quan trọng của nền trung học Việt Nam hiện đại.