Những người “gác sông”
Cứ đều đặn mỗi thứ Bảy, tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông ở khu vực Tà Lang - Giàn Bí (phường Hải Vân, TP Đà Nẵng) lại bắt đầu hành trình dọc sông Cu Đê từ Vũng Bọt về phía Trung tâm Văn hóa du lịch cộng đồng Tà Lang - Giàn Bí.
Vừa quan sát màu nước, độ đục, thủy sinh, để ý những nguồn xả thải, họ vừa kết hợp tuyên truyền, nhắc nhở du khách tắm suối, dã ngoại hạn chế tác động đến dòng sông, cùng giữ gìn vệ sinh môi trường trên bờ, dưới nước.
Tổ giám sát có 6 thành viên, chia thành 2 nhóm phụ trách khu vực sông Nam, tức thượng lưu sông Cu Đê. Với thiết bị đo cầm tay, họ định kỳ kiểm tra nhanh chất lượng nước, cập nhật dữ liệu, bảo vệ nguồn lợi cá niên và xử lý khi xuất hiện các nguy cơ liên quan đến môi trường, nguồn lợi thủy sản.
Vốn không phải là những cán bộ môi trường chuyên nghiệp, nhưng sau khi được hướng dẫn, tập huấn, những người dân này thành thạo cách sử dụng máy móc, theo dõi số liệu và đánh giá nguy cơ dựa trên thực tế quan sát, cũng như các thông số kỹ thuật.
Theo ông Hà Xuân Tàu, Tổ phó Tổ giám sát, việc giám sát, bảo vệ dòng sông không chỉ là trách nhiệm của vài thành viên mà là trách nhiệm của cả cộng đồng dân cư sinh sống, hưởng lợi từ dòng Cu Đê.
“Chúng tôi tuyên truyền bà con không xả rác bừa bãi, thực hiện tập kết rác đúng nơi quy định. Khi phát hiện các trường hợp đến các khe, suối đào đãi vàng hoặc khai thác tận diệt thủy sản, bà con cũng báo ngay cho Tổ dịch vụ bảo vệ môi trường rừng và Kiểm lâm để ngăn chặn”, ông Tàu nói.
Cu Đê hợp lưu từ sông Bắc và sông Nam tại khu vực Hòa Bắc, nay thuộc phường Hải Vân, rồi đổ ra vịnh Nam Ô. Từ những khe suối trong rừng, dòng nước đi qua vùng núi phía Tây Bắc thành phố, gắn với đời sống cư dân hai bên bờ.
Khu vực hồ sông Bắc ở thượng nguồn được xác định có vai trò trong bài toán dự trữ nước của thành phố. Với người dân sống bên dòng Cu Đê, những thay đổi của dòng nước không phải câu chuyện ở đâu xa. Bởi đó là nguồn nước phục vụ sinh hoạt, là những con cá dưới suối, là dòng sông gắn với đời sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Từ tháng 10/2024, Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) phối hợp với các đơn vị, địa phương triển khai chương trình Cộng đồng giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông, thuộc dự án Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại Đà Nẵng.
Chương trình đã hỗ trợ để người dân ở các khu vực ven sông trở thành những người trực tiếp giám sát nguồn nước. Công việc mỗi tuần của các tổ giám sát bắt đầu từ những thao tác tưởng như đơn giản: Quan sát dòng sông, lấy mẫu tại các vị trí cố định để đo các chỉ tiêu như độ pH, chất rắn lơ lửng, độ mặn...
Những ghi nhận từ thực địa được cập nhật lên hệ thống thông tin và bản đồ số trực tuyến, để cơ quan chức năng và địa phương có thêm dữ liệu theo dõi chất lượng nước.
Công việc vốn thường được xem là chuyên môn của cơ quan quản lý nay trở thành những thao tác khá gần gũi với người dân: Nhìn màu nước, đo độ đục, lấy mẫu, ghi chép, phát hiện nguồn xả thải, báo tin khi có hành vi xâm hại dòng sông.
Theo bà Nguyễn Ngọc Lý, Chủ tịch Hội đồng quản lý CECR, sau thời gian triển khai tại 7 thôn, tổ dân phố dọc các lưu vực sông Yên, Túy Loan và Cu Đê, mô hình cho thấy cộng đồng dân cư có thể trở thành chủ thể trong bảo vệ môi trường và nguồn nước. Việc chuyển giao kiến thức, thiết bị, sổ tay và hướng dẫn cập nhật dữ liệu giúp người dân nâng cao năng lực giám sát dòng sông.
Từ những điểm giám sát nhỏ ven sông, một bộ dữ liệu về “sức khỏe dòng sông” cũng được xây dựng, gồm thông tin thủy văn, chất lượng nước, đánh giá sinh cảnh; cùng với bản đồ các khu vực có nguy cơ ngập lụt, sạt lở.
Những con số trên thiết bị đo, những ghi chép sau mỗi chuyến đi dọc sông không chỉ nằm trong cuốn sổ của các thành viên Tổ giám sát, chúng trở thành những thông tin để cộng đồng và cơ quan quản lý cùng theo dõi những thay đổi của dòng sông.
Giữ rừng, giữ nước cho mai sau
Với người dân Tà Lang - Giàn Bí, giữ dòng Cu Đê không dừng ở việc nhặt một túi rác hay nhắc du khách không đánh bắt thủy sản tận diệt. Đó còn là hành trình ngược nguồn, giữ những cánh rừng đầu nguồn để bảo vệ dòng sông lâu dài.
Theo ông Alăng Như, Tổ trưởng Tổ dân phố Tà Lang – Giàn Bí, với sự hỗ trợ của nhiều dự án, chương trình, cộng đồng cư dân ở đây đã dần dần thay đổi nhận thức và tham gia sâu hơn vào việc bảo vệ dòng sông, giữ rừng đầu nguồn.
Bà con nhắc nhở người dân và du khách cắm trại ở dọc sông, ven suối cùng giữ gìn vệ sinh môi trường, không đánh bắt tận diệt các loài thủy sản, nhất là cá niên. “Các hộ dân cũng dần hiểu được vai trò của việc giữ rừng đầu nguồn để bảo vệ nguồn nước nên mạnh dạn chuyển đổi sang trồng rừng cây gỗ lớn, tham gia các tổ dịch vụ môi trường rừng”, ông Như nói.
Hiện, Đà Nẵng có trên 745.000 ha rừng, trong đó hơn 503.000 ha rừng tự nhiên, tỷ lệ che phủ rừng đạt 58,25%. Rừng được xác định không chỉ là tài nguyên mà còn là “hạ tầng xanh”, có vai trò điều tiết nguồn nước, phòng hộ đầu nguồn, bảo tồn đa dạng sinh học, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trong tổng thể ấy, hệ sinh thái rừng đầu nguồn lưu vực Cu Đê có vị trí quan trọng đối với an ninh nguồn nước, đặc biệt ở khu vực phía Bắc thành phố. Tháng 7/2026, UBND TP Đà Nẵng phê duyệt Dự án “Bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng đầu nguồn nhằm tăng cường an ninh nguồn nước lưu vực sông Cu Đê”, thực hiện từ tháng 7/2026 đến tháng 12/2030.
Theo ông Trần Nam Hưng, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng, điểm đáng chú ý của dự án là không chỉ dừng ở việc trồng thêm cây, hay tăng diện tích rừng, mà hướng đến khôi phục chức năng sinh thái, nâng cao khả năng giữ nước, điều tiết dòng chảy và duy trì nguồn nước bằng các giải pháp dựa vào thiên nhiên; đồng thời, tăng cường năng lực quản lý, hỗ trợ sinh kế và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương.
“Chúng tôi kỳ vọng, dự án sẽ tạo ra những kết quả có thể đo đếm, kiểm chứng và duy trì lâu dài với diện tích rừng đầu nguồn được bảo vệ, phục hồi hiệu quả hơn, chất lượng hệ sinh thái và đa dạng sinh học được cải thiện, nguồn nước được giám sát và quản lý tốt hơn, năng lực của lực lượng bảo vệ rừng và cộng đồng được nâng lên, sinh kế của người dân vùng dự án từng bước ổn định theo hướng hài hòa với thiên nhiên”, ông Hưng nói.