Anh Nghĩa bên chiếc bình gốm Nam Bộ hiếm (chỉ có 2 bản) - Ảnh: THANH HUYỀN
Từ kỷ vật của ngoại đến cơ duyên gốm Nam Bộ
Anh Lê Hoàng Nghĩa (31 tuổi) cẩn trọng dùng chiếc khăn mềm lau nhẹ lớp bụi mỏng trên cặp đôn voi yếm rồng phủ men vàng. Anh bảo niềm mê say đồ cổ không phải tự dưng có, mà bắt nguồn từ căn nhà của bà ngoại - Mẹ Việt Nam anh hùng.
Sinh ra trong gia đình có ông ngoại và ba người cậu ruột là liệt sĩ, từ nhỏ Nghĩa đã quen thuộc với những kỷ vật thời chiến: chiếc cà mèn nhôm móp méo, bình tông đựng nước, cái đài radio hay chiếc lược làm từ mảnh vỏ máy bay.
Những món đồ nhuốm màu thời gian ấy gieo vào lòng cậu học trò Bạc Liêu sự tò mò về quá khứ.
Nhiều món đồ anh Nghĩa phải tốn nhiều công sức và tiền bạc để tìm mua - Ảnh: THANH HUYỀN
Năm 2013, khi còn học lớp 12, Nghĩa bắt đầu nhặt nhạnh những vật dụng gia đình đơn sơ. Sau khi tốt nghiệp THPT, anh lên đường thực hiện nghĩa vụ quân sự rồi về làm công tác Đoàn tại địa phương. Càng đi nhiều, tiếp xúc nhiều, niềm đam mê trong anh càng rộng mở sang dòng gốm gia dụng Nam Bộ.
"Ban đầu tôi chỉ sưu tầm khay trà, chén đĩa mộc mạc. Càng tìm hiểu, tôi càng mê cái chất đất, màu men của gốm Nam Bộ - dòng gốm kết tinh từ bàn tay tài hoa của người thợ thủ công khẩn hoang, mang dấu ấn đặc trưng hơn cả gốm Nhật hay gốm Bát Tràng", anh Nghĩa nhớ lại.
Từ những món đồ sinh hoạt bình dân của gốm Lái Thiêu, Biên Hòa, anh Nghĩa bắt đầu "chạm" tới gốm Cây Mai là dòng gốm quý hiếm hình thành cách đây hơn 200 năm.
Đây là dòng gốm chế tác thủ công tinh xảo với nhiều chi tiết đắp nổi, từng phục vụ giới quan lại, địa chủ xưa nhưng nay đã thất truyền. Để sở hữu những chiếc đôn, chóe Cây Mai niên đại cả trăm năm, Nghĩa phải dành dụm từng đồng tích góp từ công việc kinh doanh nhà trọ của gia đình.
Sưu tầm đồ cổ chưa bao giờ là hành trình dễ dàng, nhất là với một thanh niên trẻ tuổi. Nghĩa kể kiến thức về gốm anh không học qua trường lớp, mà tích lũy từ trải nghiệm thực tế, học hỏi các bậc tiền bối và tham gia nhiều hội nhóm giao lưu. Để đánh giá độ tuổi, giá trị một hiện vật, anh phải quan sát kỹ từ cốt gốm, lớp men cho đến từng nét vẽ thủ công.
Có những món đồ kỷ vật, dù trả giá cao chủ nhà cũng không muốn bán. Như cặp đôn voi yếm rồng ở Tây Ninh, nghe bạn giới thiệu, anh phải lặn lội tìm đến tận nơi bốn lần.
Lần đầu chủ nhà đòi giá cao, đến khi anh chuẩn bị đủ tiền quay lại thì người ta lại tiếc không bán. Phải kiên trì thuyết phục, giải thích về mục đích gìn giữ văn hóa, anh mới nhận được sự gật đầu đồng ý.
Nhưng khó khăn nhất không phải là quãng đường di chuyển, mà là sự phản đối từ người thân. "Mới đầu gia đình thấy tôi mang mấy đồ cũ kỹ, sứt mẻ về thì cằn nhằn, bảo rước 'đồ bỏ đi' về nhà. Nhìn số tiền tích góp hay hỏi mượn bạn bè vài chục triệu đồng cứ dồn hết vào gốm, ai cũng ái ngại. Nhiều lúc chạnh lòng lắm nhưng lỡ mê rồi, không bỏ được", anh Nghĩa bộc bạch.
Kho hiện vật hàng chục ngàn món từ các loại gốm, trong đó chủ yếu là gốm Nam Bộ xưa của anh Nghĩa - Ảnh: THANH HUYỀN
Nhiều thời điểm túng thiếu, anh phải bấm bụng bán bớt một số món đồ trùng lặp hoặc giá trị thấp để có kinh phí tiếp tục theo đuổi đam mê và "nuôi" những hiện vật quý hơn.
Sự kiên trì ấy dần làm thay đổi góc nhìn của người bạn đời. Chị Tôn Tú Mai nhớ lại những ngày đầu mới quen: "Lúc đầu thấy ảnh mua đồ cũ về, tôi vừa không thích vừa xót tiền. Nhưng rồi qua những lần nghe ảnh giải thích về lịch sử, về hoa văn chim bướm, cây cỏ trên từng chén đĩa, ấm trà, tôi đâm ra mê lúc nào không hay".
Từ chỗ phản đối, chị Mai trở thành người đồng hành đắc lực. Chị tự tay sưu tầm hàng trăm bình bông, bộ ấm trà gốm Sài Gòn - Gia Định nhỏ gọn, nhiều màu sắc và phụ chồng sắp xếp, bảo quản toàn bộ "kho báu" trong nhà. Ngay cả con nhỏ đang học tiểu học cũng được vợ chồng anh truyền tình yêu gốm qua những câu chuyện kể hằng ngày.
Mơ mái nhà chung cho gốm Nam Bộ
Đến nay, bộ sưu tập của vợ chồng anh Nghĩa đã vượt con số 10.000 hiện vật, với tổng giá trị ước tính nhiều tỉ đồng. Trong đó có vô số đôn chậu, chum chóe, kỳ lân, tượng gốm quý giá thuộc ba dòng gốm Nam Bộ chủ đạo: Cây Mai, Lái Thiêu và Biên Hòa.
Vợ anh Nghĩa cùng chồng đi khắp nơi để tìm hiểu và sưu tầm gốm cổ Nam Bộ - Ảnh: THANH HUYỀN
Không giữ niềm vui cho riêng mình, nhiều năm qua anh Nghĩa tích cực mang các hiện vật tham gia các đợt trưng bày, triển lãm do bảo tàng các tỉnh An Giang, Cà Mau, Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và TP Cần Thơ tổ chức.
Tháng 12-2023, anh chính thức trở thành hội viên Trung tâm UNESCO nghiên cứu và bảo tồn cổ vật Việt Nam. Đến tháng 7-2024, anh tiếp tục tham gia mô hình "Bảo tồn gốm Nam Bộ" do Thành Đoàn Bạc Liêu (cũ) thành lập.
Không dừng lại ở việc trưng bày, anh Nghĩa còn tự nguyện hiến tặng nhiều hiện vật quý cho các bảo tàng địa phương để được bảo quản tốt hơn. Sắp tới, tại Ngày hội Tôm, anh dự định hiến tặng 10 món gốm treo tường mang chủ đề sông nước Nam Bộ như tôm, cua, cá... nhằm giúp giới trẻ có cái nhìn trực quan về mỹ thuật dân gian xưa.
Cặp cua làm từ gốm Nam Bộ được anh Nghĩa dành tặng cho tỉnh Cà Mau, nhân dịp Lễ hội tôm sắp diễn ra vào cuối năm - Ảnh: THANH HUYỀN
Trăn trở lớn nhất của chàng trai trẻ này là không gian lưu giữ. Căn nhà hiện tại đã quá chật chội trước số lượng hiện vật ngày một tăng lên.
"Tôi đang tìm kiếm một mặt bằng rộng rãi hơn để mở không gian cà phê kết hợp trưng bày gốm Nam Bộ, hướng tới xây dựng một bảo tàng tư nhân.
Tôi muốn nơi này trở thành điểm kết nối với các trường học, để học sinh, sinh viên có thể đến tham quan, tận mắt thấy những vật dụng gắn với thời kỳ gian khó của cha ông. Qua từng chiếc lu, cái bình, cái chén cũ, các em sẽ hiểu và trân trọng hơn lịch sử của vùng đất phương Nam", anh Nghĩa trải lòng về ấp ủ phía trước.
Đi tìm dấu xưa gốm Biên HòaTT - Có lẽ dân sưu tầm gốm độ tuổi Nguyễn Minh Anh (sinh 1984) không nhiều. Giữa những sản phẩm gốm mỹ nghệ Biên Hòa xưa và những bức ảnh tư liệu độc bản, Minh Anh say mê với việc rong ruổi tìm lại dấu xưa gốm Biên Hòa của mình.