Trong chương trình nghệ thuật đặc biệt “Khúc tri ân” tối 13/10 tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng (TP.HCM), bác sĩ quân y Trần Văn Bản khiến nhiều người xúc động khi kể lại cuộc trở về của chính mình sau chiến tranh.
Người cựu chiến binh 82 tuổi đã dành hơn 40 năm tìm kiếm hài cốt đồng đội. Nhưng trong đêm tưởng niệm những người lính hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ông kể về một người mẹ đã thờ con suốt bảy năm, rồi không dám tin khi người con ấy trở về bằng xương bằng thịt.
Người mẹ ấy chính là mẹ ông.
Thờ con suốt 7 năm
Năm 1967, chàng thanh niên Trần Văn Bản rời quê Vĩnh Bảo, Hải Phòng lên đường nhập ngũ. Sau thời gian huấn luyện, ông được điều vào chiến trường miền Nam, làm nhiệm vụ quân y tại Sài Gòn - Gia Định. Giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt, thông tin liên lạc với gia đình bị gián đoạn. Ở quê nhà, người thân nhận được giấy báo tử, tin rằng ông đã hy sinh và lập bàn thờ tưởng nhớ.
Bác sĩ Trần Văn Bản tại chương trình nghệ thuật đặc biệt “Khúc tri ân” tối 13/10.
Suốt 7 năm, mẹ ông sống với nỗi đau mất con. Bà không biết rằng ở chiến trường xa xôi, người con trai mình ngày đêm thương nhớ vẫn còn sống, tiếp tục làm nhiệm vụ cứu chữa thương binh và chiến đấu cùng đồng đội.
Cuối năm 1976, sau nhiều năm xa cách, ông Bản được phép về thăm quê mà không hay biết gia đình đã nhận giấy báo tử, lập bàn thờ cho mình suốt những năm qua. Thấy ông trở về, người thân, hàng xóm đều sửng sốt. Hai người em gái ôm chầm lấy anh trai, khóc nức nở. Chỉ đến khi bước vào nhà, nhìn thấy bàn thờ của chính mình, ông mới hiểu chuyện.
Nghe tin con trai trở về, người mẹ được người thân đưa về nhà. Nhưng đứng trước người con đã xa cách gần mười năm, bà không thể tin điều mình nhìn thấy là sự thật. Bảy năm thờ vọng đã khiến bà quen với ý nghĩ con không còn trên đời, đến mức khi con bằng xương bằng thịt xuất hiện, bà vẫn sợ đó chỉ là một giấc mơ.
Kể lại kỷ niệm này, ông Bản nhớ rõ đêm đầu tiên sau cuộc đoàn tụ.
Khi mọi người đã đi nghỉ, mẹ ông cầm chiếc đèn dầu đến bên chỗ con nằm, soi từ đầu đến chân rồi đưa tay sờ khắp người con. Bà lặng lẽ quay ra, nhưng một lúc sau lại trở vào, tiếp tục nhìn ngắm và chạm vào con như muốn tự mình kiểm chứng điều tưởng chừng không thể xảy ra.
Đến lần thứ ba, không chịu nổi cảnh mẹ cứ thấp thỏm, ông ôm lấy bà và nghẹn ngào: “Mẹ ơi, con là thằng Bản, con còn sống trở về với mẹ đây”. Người mẹ lúc ấy mới bật khóc.
Bác sĩ Trần Văn Bản nhập ngũ năm 1967.
Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng hình ảnh mẹ cầm chiếc đèn dầu soi đi soi lại người con trai vẫn in đậm trong ký ức ông Bản. Với bà, đó là cuộc đoàn tụ mà suốt bảy năm thờ vọng, bà không dám nghĩ mình còn có thể chứng kiến.
Thế nhưng, niềm vui của gia đình ông lại khiến những người mẹ khác trong làng khơi dậy hy vọng. Khi biết ông Bản từng được báo tử mà vẫn còn sống, họ tìm đến hỏi thăm, mong rằng con trai mình cũng có thể đang ở một nơi nào đó và một ngày sẽ bất ngờ trở về.
Theo lời ông Bản, trong đợt nhập ngũ năm ấy, quê ông có 29 thanh niên cùng lên đường, nhưng sau chiến tranh chỉ hai người trở về. Là người từng trực tiếp chứng kiến đồng đội hy sinh, ông hiểu nhiều gia đình sẽ không bao giờ có được cuộc đoàn tụ như mẹ con mình. Tuy nhiên, đứng trước những người mẹ đã chờ con suốt nhiều năm, ông không nỡ nói ra những điều có thể dập tắt niềm hy vọng cuối cùng của họ.
Một thời gian sau, khi các gia đình nhận được giấy báo tử, có người lại tìm đến ông. Lần này, họ mang theo những tờ giấy xác nhận con đã hy sinh, mong ông chỉ giúp nơi đồng đội nằm xuống để gia đình có thể tìm kiếm, đưa hài cốt về quê.
Những câu hỏi ấy khiến ông Bản day dứt. Ông hiểu rằng mình đã may mắn được trở về, nhưng còn rất nhiều người mẹ khác chỉ mong tìm được một nấm mộ để biết con mình đang yên nghỉ ở đâu.
Bác sĩ Trần Văn Bản hỗ trợ công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.
Những chiếc đinh lẫn trong hài cốt liệt sĩ...
Trong những năm tháng chiến đấu tại chiến trường Sài Gòn - Gia Định, ông Bản từng nghe đồng đội dặn nhau trước giờ ra trận, rằng ai còn sống thì nhớ đưa người đã hy sinh về với mẹ. Sau chiến tranh, lời nhờ cậy ấy cùng những lần gặp gỡ thân nhân liệt sĩ đã thôi thúc ông bắt đầu hành trình tìm kiếm đồng đội.
Từ năm 1979, ông lần theo những địa điểm chôn cất trên chiến trường cũ, tìm gặp nhân chứng, đối chiếu thông tin để xác định nơi các liệt sĩ nằm xuống. Đến nay, ông đã trực tiếp xác minh hơn 2.300 vị trí chôn cất, hỗ trợ đưa 134 hài cốt liệt sĩ về quê hương và phối hợp xác minh thông tin cho hơn 200 gia đình.
Ở tuổi 82, ông vẫn tiếp tục đóng góp kinh nghiệm hỗ trợ cho công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, trong đó có cuộc tìm kiếm tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, nơi 731 hài cốt liệt sĩ đã được phát hiện sau nhiều tháng khai quật.
40 năm dành trọn tâm huyết tìm nơi an nghỉ của đồng đội.
Tại chương trình “Khúc tri ân”, ông kể lại một phát hiện khiến bản thân không cầm được nước mắt. Đó là khi chứng kiến hài cốt một phụ nữ được tìm thấy cùng những vật mà ông cho là dấu tích của việc trói buộc, tra tấn trước lúc hy sinh.
“Đây là một hài cốt nữ. Các cháu nhìn tất cả những cái này là của một người phụ nữ. Nhưng các cháu nhìn đây, đây là gì trói cái chân phụ nữ? Và đặc biệt các cháu ơi, đây là cái đinh”, ông Bản thuật lại lời mình nói với những người trẻ tham gia tìm kiếm.
Theo lời ông, bên cạnh hài cốt có những chiếc đinh và vật giống dây trói. Từ kinh nghiệm của mình, ông cho rằng người phụ nữ có thể đã bị tra tấn bằng cách đóng đinh vào các đầu ngón tay. Ông đặt giả thiết đây là một nữ chiến sĩ biệt động Sài Gòn hoặc cán bộ, giao liên hoạt động bí mật trong nội thành.
“Một người đã chết đi không thể mang cái đinh đi theo được”, ông nói, rồi giải thích vì sao những vật được tìm thấy khiến ông liên tưởng đến sự tra tấn mà nữ chiến sĩ có thể đã phải chịu đựng.
Ông tin rằng người phụ nữ ấy đã kiên cường chịu đựng đau đớn, không khai báo trước kẻ thù. Dù danh tính và hoàn cảnh hy sinh cụ thể chưa được xác định, những gì chứng kiến vẫn khiến người bác sĩ quân y từng trải qua chiến tranh xúc động sâu sắc.
“Nước mắt tôi ứa ra, nghĩ mà thương đến đồng đội của mình không biết làm sao”, ông Bản xúc động.
Lễ viếng, truy điệu và an táng các liệt sĩ được tìm kiếm, quy tập tại Công viên Lê Thị Riêng sáng 14/10.
Trong lời kể của ông, nỗi xót xa dành cho nữ chiến sĩ còn gắn với mong muốn những người trẻ hiểu được sự hy sinh của thế hệ đi trước. Ông nhắc các thành viên tham gia tìm kiếm rằng trách nhiệm của người đang sống không chỉ là đưa những người đã khuất trở về, mà còn phải tiếp tục xây dựng đất nước như điều họ từng mong ước.
Câu chuyện được ông kể trong đêm trước lễ truy điệu, an táng 731 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng. Phần lớn hài cốt vẫn chưa xác định được danh tính, quê quán, trong khi nhiều gia đình trên khắp đất nước tiếp tục mong chờ tin tức người thân đã hy sinh.
Sau hơn 40 năm đi tìm đồng đội, ông Bản hiểu rằng thời gian đang khiến công việc ngày càng khó khăn. Những nhân chứng từng trực tiếp chiến đấu, chôn cất liệt sĩ nay đều đã cao tuổi. Nhiều người đã qua đời, mang theo những thông tin không có trong hồ sơ. Dù vậy, ông vẫn mong có thể tiếp tục góp sức để thêm nhiều gia đình tìm được người thân.
Và khi nhắc đến nữ chiến sĩ cùng những dấu tích được tìm thấy bên hài cốt, người bác sĩ quân y 82 tuổi gửi gắm một điều mà ông cho rằng các thế hệ hôm nay không được quên: “Trách nhiệm của chúng ta bây giờ là phải làm thế nào cho đất nước thật tươi đẹp hơn, thật giàu mạnh hơn. Đó là ước mơ của các chị. Và đó là trách nhiệm của những người còn sống chúng ta”.