Ngôi nhà cổ của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên, tọa lạc tại trung tâm phường Tân Ninh, tỉnh Tây Ninh, vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên vẹn sau 132 năm tồn tại. Được xây dựng từ năm 1894, công trình kiến trúc độc đáo này hiện thuộc sở hữu của ông Nguyễn Anh Kiệt, cháu đời thứ 5 của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên.
Theo ông Nguyễn Anh Kiệt, bí quyết giúp căn nhà trường tồn với thời gian nằm ở việc toàn bộ kết cấu được làm từ các loại gỗ quý như gõ đỏ, gõ mật. Những loại gỗ này nổi tiếng với độ bền cao và khả năng chống mối mọt vượt trội, đảm bảo sự vững chắc cho ngôi nhà qua hơn một thế kỷ.
Nội thất bên trong ngôi nhà cũng là những minh chứng sống động cho sự bền bỉ của vật liệu quý. Bộ trường kỷ làm từ gỗ quý vẫn được gia đình sử dụng hàng ngày, trong khi tủ thờ khảm xà cừ vẫn giữ được vẻ đẹp tinh xảo. Màu đen bóng của nội thất gỗ tạo nên một không gian cổ kính, trang nghiêm, đậm chất kiến trúc truyền thống.
Gian phòng thờ trang trọng trưng bày chân dung Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên. Ông sinh ra tại Quảng Nam, từng du học tại Pháp và sau đó giữ nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy chính quyền Pháp ở Nam Kỳ, từ Thông ngôn, Thư ký chính, Tri huyện, Tri phủ đến Đốc phủ sứ Tây Ninh và Đốc phủ sứ Mỹ Tho.
Những đồ vật cổ trong căn nhà được ông Nguyễn Anh Kiệt gìn giữ cẩn thận và trưng bày tại phòng khách, sẵn sàng giới thiệu cho khách tham quan, như một bảo tàng thu nhỏ về lịch sử gia đình và vùng đất Tây Ninh.
Các vách gỗ trong nhà được chế tác thủ công với nhiều họa tiết tinh xảo, vẫn giữ nguyên vẹn những đường nét chạm khắc, không hề bị mục hay mối mọt dù đã trải qua hơn một thế kỷ. Điều này càng khẳng định giá trị của các loại gỗ quý được sử dụng.
Ngôi nhà được xây dựng theo kiểu chữ “Khẩu”, dài hơn 20m, rộng 12m và có gác lửng, với tổng cộng 32 cột gỗ. Đặc biệt, hai hàng cột giữa nhà cao khoảng 8m, đường kính lớn, tương đương vòng tay một người ôm. Toàn bộ cột, kèo, vách, sàn và bàn thờ đều được làm từ các loại gỗ quý, tạo nên một tổng thể kiến trúc vững chãi và bề thế.
Cửa chính bằng gỗ vẫn giữ được độ chắc chắn. Gian chính có 4 cánh cửa lớn và 8 cánh cửa phụ chia đều hai bên, khi mở tạo không gian rộng rãi, thoáng đãng. Phía trước hiên là khoảng sân rộng trồng nhiều cây cảnh, mang lại không khí trong lành và yên bình.
Phần móng nhà được xây bằng đá núi Bà Đen, nâng đỡ toàn bộ hệ thống trụ cột gỗ quý. Ngôi nhà có tổng diện tích khoảng 480m2, bao gồm nhà chính rộng 240m2 và phần hậu có diện tích tương tự.
Khu vực sân sau được thiết kế giếng trời, không chỉ giúp lấy ánh sáng tự nhiên mà còn là nơi sinh hoạt chính của gia đình ông Nguyễn Anh Kiệt, một nét kiến trúc đặc trưng của những ngôi nhà Nam Bộ xưa.
Cổng nhà được xây bằng đá ong màu đỏ nâu, nổi bật với độ bền cao và chắc chắn. Cột trụ cổng và tường rào được xây bằng những khối đá ong cắt gọt vuông vức. Trên bức tường sát vách còn chạm khắc nổi số “39” khá lớn, là số nhà của ngôi nhà cổ.
Cách ngôi nhà khoảng 100m là khu mộ của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên và vợ, cùng nhiều ngôi mộ khác của con, cháu và quản gia gia đình, tạo thành một quần thể di tích lịch sử.
Năm 2017, căn nhà đã được UBND tỉnh Tây Ninh (cũ) công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Với một mặt hướng ra rạch Tây Ninh và mặt còn lại nhìn về núi Bà Đen, ngôi nhà không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn sở hữu vị trí đắc địa, hòa mình vào cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp của vùng đất Tây Ninh.
Vị trí nhà Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên tại phường Tân Ninh, tỉnh Tây Ninh (Đồ họa: An Huy).