“Gần như toàn bộ sáng tác của bà xoay quanh điểm giao thoa giữa nỗi ám ảnh con chữ của nhà văn và khát vọng tìm nghĩa mới của nhà thơ”. “Không ai viết như bà ấy. Và tôi nghĩ, cũng chẳng ai dám viết theo cách ấy”. Đó là vài trong số những đánh giá của các thành viên Ủy ban Nobel Văn học thuộc Viện Hàn lâm Thụy Điển khi xướng tên người thắng cử hôm 8/10 vừa rồi.
Phải thừa nhận với việc chọn Anne Carson, Ủy ban Nobel lại khiến giới văn chương toàn cầu thêm một phen sửng sốt. So với những "siêu dự bị" được cả thế giới tìm đọc như Haruki Murakami, Tàn Tuyết,…, và đang đứng đầu bảng cá cược thắng giải. Tại thị trường 100 triệu dân như Việt Nam hiện cũng chưa có tác phẩm nào của Carson được dịch và xuất bản, ngoài một truyện ngắn và dăm bài thơ lẻ trên mạng.
Để thấy bể văn chương nhân loại mênh mông nhường nào. Như từng bất ngờ với những László Krasznahorkai, Jon Fosse, Louise Glück, Olga Tokarczuk, Kazuo Ishiguro, Bob Dylan, Tomas Tranströmer,… Tên có thể khó nhớ, dễ quên, nhưng đó chính là những bậc thầy sáng tạo ngôn ngữ, phong cách nghệ thuật độc bản, không thể nhầm lẫn mà AI chỉ có chạy theo…học mót!
Cho dù canh cánh nỗi buồn rằng còn ai đọc sách, kể cả sách điện tử? Còn ai viết sách đúng nghĩa, giữa thời đại AI đã khuynh đảo và chiếm thế thượng phong này? Khi điện ảnh, văn chương và hầu hết các sản phẩm mang tính nghệ thuật hiện đã bị AI hóa. Không biết Ủy ban Nobel văn học năm nay khi đưa ra quyết định cuối cùng có tham khảo các trợ lý AI không? Nhưng họ đã rất đúng khi thừa nhận và tôn vinh giá trị sáng tạo nghệ thuật độc bản riêng có của con người!
Đọc “Lại Flaubert”, truyện ngắn hiếm hoi dịch sang tiếng Việt của Anne Carson in báo Văn nghệ số 23/2025 (dịch giả Nguyễn Huy Hoàng). Tác phẩm vừa mang yếu tố truyện ngắn, pha tiểu luận văn chương nghệ thuật về chính lý thuyết thể loại tiểu thuyết, nhắc đến Pythagoras, Flaubert, Barthes, Sartre, với ngôn ngữ của thơ phá vỡ mọi quy tắc ngữ pháp. Nhân vật là một nhà văn nữ mơ về một kiểu tiểu thuyết khác, phá vỡ các quy tắc, cả trong văn chương lẫn cuộc sống.
“Có nỗi sợ trong các quy tắc và sự ngu xuẩn trong các câu văn... Cô thấy nó như một hòn đá mài mài qua ngày và đêm và lịch sử và triết học và các cuốn tiểu thuyết”. Chống lại sự “ngu xuẩn” văn chương ấy bằng những kỹ thuật được nâng lên thành nghệ thuật, liên văn bản, liên tục kết nối, ngắt quãng, đảo chiều mọi trật tự và cách hiểu thông thường. Một nghĩa nào đó, có thể cho rằng tác giả Nobel văn chương lần này đã có ý thức cách tân ngay chính thủ pháp hậu hiện đại.
Chắc hẳn Anne Carson đã thấm thía tư tưởng của thi sĩ bậc thầy Thomas Stearns Eliot (Nobel Văn chương năm 1948), mà chính bà năm 2001 đã vinh hạnh được trao giải thưởng văn chương danh tiếng mang tên ông - T.S. Eliot. Đó là “lời nói năm ngoái thuộc về ngôn ngữ năm ngoái/ và lời nói năm sau đang chờ một giọng nói khác”.
AI hẳn sẽ nhanh như chớp học theo, để đẻ ra vô số những “Anne Carson phẩy” là những “nhà văn” háo danh và quen ăn sẵn. Tất nhiên đó sẽ chỉ là sự nhạo báng không thể dung thứ, với đích thực văn chương.