Thủ tướng Đức Friedrich Merz hồi tháng 5 tuyên bố trước quốc hội rằng chính phủ của ông sẽ huy động mọi nguồn lực tài chính để "lực lượng vũ trang Đức (Bundeswehr) trở thành quân đội phi hạt nhân mạnh nhất châu Âu".
Ông Merz cũng đã thông qua kế hoạch phân bổ hơn 500 tỷ USD cho Bundeswehr trong vòng 10 năm tới, bước đi lịch sử của Đức sau hàng thập kỷ duy trì chính sách thắt chặt chi tiêu và cắt giảm ngân sách quốc phòng.
Đây được coi là cách để Thủ tướng Đức xoa dịu Tổng thống Mỹ Donald Trump, người từng yêu cầu Đức phải chi cho quân sự tương xứng với vị thế kinh tế. Dù vậy, một số quan chức châu Âu bắt đầu lo ngại cuộc chạy đua vũ trang này sẽ làm thay đổi cục diện sức mạnh ở châu Âu trong tương lai, đặc biệt là khi phe cực hữu đang ngày càng trỗi dậy ở Đức.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz (giữa) ngồi trên xe bọc thép GTK Boxer tại căn cứ quân sự Munster, miền bắc Đức, trong chuyến thăm lực lượng lục quân ngày 30/4. Ảnh: AFP
Đảng cực hữu Lựa chọn khác cho nước Đức (AfD) đã giành nhiều phiếu nhất trong cuộc bầu cử nghị viện bang Mecklenburg-Western Pomerania tuần trước, trong khi đảng Liên minh Dân chủ Cơ đốc giáo (CDU) của Thủ tướng Merz không hội đủ 5% số phiếu để duy trì ghế tại cơ quan này.
Hai tuần trước, Thủ tướng Merz cũng hứng chịu thất bại cay đắng trước AfD trong cuộc bầu cử tại Saxony-Anhalt, cho thấy liên minh trung hữu cầm quyền ngày càng thất thế trước đà trỗi dậy của phe cực hữu.
Thực tế này khiến nhiều nước châu Âu lo ngại về kịch bản một nước Đức vừa thiên về cánh hữu, vừa sở hữu sức mạnh quân sự hàng đầu châu lục.
Thực trạng trên làm sống lại cái mà giới sử gia gọi là "vấn đề nước Đức" từ thế kỷ 19, thời điểm các cường quốc châu Âu đau đầu tính toán xem một nước Đức thống nhất được phép lớn mạnh đến đâu trước khi trở thành mối đe dọa với hòa bình. Sau khi hai cuộc thế chiến bùng nổ, câu trả lời đã trở nên rõ ràng.
Sau Thế chiến II, Đức được đặt dưới chiếc ô bảo hộ NATO do Mỹ dẫn đầu. Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, nước Đức thống nhất dồn toàn lực làm kinh tế, giảm mạnh ngân sách quốc phòng đến mức lính Đức từng phải dùng cán chổi thay súng khi diễn tập cùng NATO.
Các thủ tướng Đức trước đây thường xuyên tìm cách xoa dịu lo ngại về an ninh của đồng minh. Khi cựu thủ tướng Helmut Kohl vận động Pháp và Anh ủng hộ quá trình tái thống nhất Đức, ông đã chủ động đề xuất giới hạn quy mô quân đội nước này.
Nhưng xung đột Nga - Ukraine đã thay đổi tất cả, kích hoạt nỗ lực tăng cường quân sự lớn nhất trên châu lục từ sau Chiến tranh Lạnh. Chỉ trong năm ngoái, chính phủ Đức đã ký các hợp đồng quốc phòng với tổng giá trị cao gấp ba lần Anh, theo Viện Kinh tế Thế giới Kiel.
"Đây là một cuộc cách mạng và chắc chắn sẽ tác động đến các nước láng giềng của Đức, EU cũng như mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương", Lukasz Jasinski, chuyên gia về quan hệ Đức - Ba Lan tại Viện Cấp cao về Báo chí và Quan hệ Quốc tế Warsaw, nhận định. "Đức đóng vai trò then chốt đối với an ninh châu Âu, nhưng họ không thể trở nên quá áp đảo với châu Âu".
Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius tại lễ bàn giao tiêm kích F-35A cho không quân nước này tại trụ sở hãng Lockheed Martin, Mỹ, ngày 18/9. Ảnh: AFP
Trong bối cảnh đó, những thắng lợi bầu cử liên tiếp của đảng cực hữu AfD tại miền đông Đức đã tạo nên một cú sốc với châu Âu, bởi đảng này muốn Đức rời khỏi EU, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga và nối lại việc mua năng lượng từ Moskva. Một số lãnh đạo của họ còn bày tỏ hoài nghi về tính hữu ích của NATO.
Nhiều người ở Ba Lan lo ngại một chính quyền cực hữu ở Đức có thể khơi lại những yêu sách lãnh thổ xưa cũ. Sau Thế chiến II, Đức từng phải nhường khoảng 112.000 km2 lãnh thổ cho Ba Lan theo các quyết định tại Hội nghị Yalta và Hội nghị Potsdam, khiến hàng triệu người Đức đã phải di tản khỏi các vùng lãnh thổ này.
Đức chấp nhận từ bỏ các vùng đất đó khi tái thống nhất đất nước vào năm 1990, nhưng một số lãnh đạo AfD khi tranh cử vẫn tìm cách khoét sâu vào nỗi mất mát của những người phải di tản trong thời kỳ đó.
Năm 2023, Chủ tịch AfD Alice Weidel từng gọi khu vực Đông Đức là "Mitteldeutschland" (miền trung Đức), điều mà một số chính khách Ba Lan coi là "âm mưu đòi lại lãnh thổ ngầm". Năm ngoái, đồng Chủ tịch AfD Tino Chrupalla thậm chí còn tuyên bố ông không thấy mối đe dọa nào từ Nga đối với Đức, thêm rằng Ba Lan "mới là nguy cơ tiềm ẩn".
Theo Liana Fix, chuyên gia cấp cao về châu Âu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, trụ sở ở Washington, Đức có thể giải tỏa mối lo ngại của các láng giềng bằng cách gắn kế hoạch tăng cường sức mạnh quân sự với châu Âu.
Giải pháp có thể bao gồm chung tay mua sắm vũ khí, hợp nhất công nghiệp quốc phòng và xây dựng bộ chỉ huy chung trong NATO. Berlin cũng có thể chấp nhận đề xuất vay nợ chung cấp EU để bơm tiền cho quốc phòng, điều các đồng minh thiếu vốn từ lâu đã mong chờ.
Giới chức Đức khẳng định họ lắng nghe lo ngại từ các quốc gia láng giềng, nhưng thực tế vẫn chưa có bất kỳ chuyển biến nào trong chính sách của Berlin. Đức gần đây thậm chí còn rút khỏi các dự án trị giá hàng tỷ USD với Pháp và Hà Lan.
Theo Viện Kinh tế Thế giới Kiel, gần 2/3 ngân sách quân sự năm 2025 của Đức chảy vào các công ty trong nước, khoảng 30% dành cho việc sản xuất các hệ thống vũ khí của Mỹ tại Đức và 10% chảy ra ngoài châu Âu. Phần rót cho các đồng minh châu Âu chỉ là một con số nhỏ giọt.
Nỗi e ngại về kế hoạch tăng cường sức mạnh quân sự của Đức bùng lên đúng thời điểm Mỹ đang có kế hoạch giảm hiện diện tại châu Âu. Trước đây, Mỹ vốn đóng vai trò trung gian hòa giải giữa các quốc gia châu Âu về những lợi ích chồng chéo và vấn đề lịch sử.
Lãnh đạo đảng cực hữu Đức AfD Alice Weidel tham dự họp báo tại Berlin ngày 21/9. Ảnh: AFP
Rym Momtaz, nghiên cứu viên tại Viện Carnegie châu Âu, nhận định Pháp hiện đặc biệt lo ngại việc Đức sẽ chiếm mất vị thế cường quốc công nghiệp quốc phòng số một của mình.
Theo bà, Paris cho rằng châu Âu cần hợp lực mới đủ sức răn đe đối thủ, nhưng Berlin "không chịu hiểu điều đó". "Giới chính trị, ngoại giao lẫn quân sự Pháp đang tràn ngập nỗi lo về vai trò mà Đức dường như đang muốn tự gánh vác", bà nói.
Tuy nhiên, Camille Grand, cựu phó tổng thư ký NATO, tin rằng nhiều nỗi lo ngại về Đức đã bị thổi phồng. Theo ông, Đức chỉ đang nỗ lực bù đắp khoảng trống về sức mạnh quân sự mà họ đã bỏ bê suốt nhiều thập kỷ. Ông chỉ ra nếu duy trì đúng mục tiêu ngân sách quốc phòng 2% GDP của NATO kể từ năm 1990, Đức lẽ ra phải chi thêm tới 400 tỷ USD cho quân sự.
Giới phân tích hoài nghi khả năng đổi hướng của Thủ tướng Merz trong chính sách tăng cường sức mạnh quân sự. Nếu nhượng bộ các nước láng giềng châu Âu để kế hoạch này dễ được chấp nhận hơn, ông có thể tiếp thêm sức mạnh cho các đối thủ thuộc phe dân tộc chủ nghĩa.
Theo Chủ tịch Hội nghị An ninh Munich Wolfgang Ischinger, để trấn an các đồng minh, Đức cần khẳng định rằng mục tiêu duy nhất của họ trong quá trình tăng sức mạnh quân sự chỉ nhằm thực hiện cam kết với NATO và châu Âu, chứ không phải "làm nước Đức vĩ đại trở lại".
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)