Ngày 14/9, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp Viện Khảo cổ học tổ chức hội thảo khoa học báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực chính điện Kính Thiên năm 2026, cung cấp những tư liệu khảo cổ có giá trị phục vụ nghiên cứu lịch sử, kiến trúc và quá trình hình thành, phát triển của khu vực trung tâm Hoàng thành Thăng Long.
Trước hội thảo, các đại biểu trực tiếp tìm hiểu hiện trường khai quật khu vực chính điện Kính Thiên năm 2026 tại hố khai quật khảo cổ số 9 Hoàng Diệu.
Trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ lần thứ tư tại nền điện Kính Thiên (khu vực nhà Pháo binh - CT04) thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long với tổng diện tích khai quật là 910 m2.
Tổng hợp 4 đợt khai quật khảo cổ khu vực nền điện Kính Thiên, nhóm khảo cổ đã phát hiện địa tầng dày 6 m bao gồm các lớp văn hóa từ thời Đại La (thế kỷ 7-9), thời Đinh-Tiền Lê (thế kỷ 10), thời Lý (thế kỷ 11-12), thời Trần (thế kỷ 13-14), thời Lê sơ (thế kỷ 15-16), thời Lê Trung hưng (thế kỷ 17-18), thời Nguyễn (thế kỷ 19).
Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long - Hà Nội lần đầu phát hiện.
PGS.TS Tống Trung Tín - Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam - cho biết nhóm khảo cổ phát hiện dấu tích điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp giới hạn Đông - Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc.
Hệ thống móng cột và cống thoát nước đã phát lộ cho phép làm sáng tỏ hơn nữa kết quả cuộc khai quật năm 2025. Điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn là "trùng thiềm điệp ốc" với hai tòa nhà là tiền điện và chính điện. Hai tòa đặt chung trên cùng một nền móng và kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.
Phía dưới nền điện Long Thiên là dấu tích chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Nền điện Kính Thiên từng được chính sử ghi chép được đắp hoàn toàn nhân tạo, toàn bộ mặt bằng của khu vực này được đắp đầm quy chuẩn bao gồm đất sét và các vật liệu vỡ. Hệ thống các móng cột này bao gồm hai loại móng là móng đơn và móng kép.
Các móng cột được xây dựng thêm móng lõi cột. Đây là loại móng cột có kích thước lớn nhất, kỹ thuật tinh vi nhất trong lịch sử móng cột kiến trúc Việt Nam.
Theo sử cũ và ý kiến cơ bản của các nhà nghiên cứu, trước thời xây dựng chính điện Kính Thiên thời Lê, ở đây có chính điện Thiên An thời Trần, chính điện Thiên An và Càn Nguyên thời Lý. Giả thiết này là hoàn toàn có cơ sở khoa học do ở đây đã phát hiện địa tầng dày có niên đại trên dưới 1.300 năm lịch sử nối tiếp nhau liên tục.
Cuộc khai quật khảo cổ học năm 2026 đã cung cấp thêm nhiều tư liệu mới, quan trọng về quy mô, kiến trúc móng nền, móng cột, vật liệu xây dựng của nền điện Kính Thiên, dấu tích sân điện Kính Thiên, vật liệu xây dựng bó nền điện.
Sau hơn 15 năm nghiên cứu điện Kính Thiên, trên cơ sở nghiên cứu liên ngành các tài liệu chính sử, các bản đồ cổ, kết quả khai quật khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình, các nhà khoa học thống nhất điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm thành - trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, là biểu trưng cao nhất cho quyền lực quốc gia Đại Việt xuyên suốt 4 thế kỷ.
Bảo tồn những dấu tích phát lộ
Liên quan kế hoạch phục dựng chính điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long, nhà sử học Lê Văn Lan cho rằng kết quả các cuộc khai quật khảo cổ, trong đó có đợt năm 2026, đã cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho quá trình nghiên cứu phục dựng công trình.
Tuy nhiên, điều khiến ông trăn trở là hoạt động khai quật mới dừng ở lớp di tích liên quan điện Kính Thiên, trong khi bên dưới còn những tầng văn hóa sớm hơn cần tiếp tục nghiên cứu.
“Cuộc khai quật lần này cùng các lần trước có giá trị đóng góp vào việc nghiên cứu phục dựng điện Kính Thiên trên thực tế. Chúng ta đang dừng việc khai quật ở lớp Kính Thiên và dường như đã đến lúc phải đặt câu hỏi. Đến khi cần nghiên cứu ở dưới thì chúng ta làm thế nào”, nhà sử học Lê Văn Lan đặt vấn đề.
Ông đề cập khả năng nghiên cứu lâu dài đối với toàn bộ Hoàng thành Thăng Long, thay vì chỉ tập trung vào việc phục dựng một công trình. Nếu chính điện Kính Thiên được phục dựng đúng trên vị trí lịch sử của công trình, kiến trúc mới sẽ nằm phía trên những tầng khảo cổ có khả năng chứa dấu tích các thời kỳ trước.
Đây không chỉ là câu chuyện của riêng chính điện Kính Thiên. Vấn đề rộng hơn là chiến lược nghiên cứu lâu dài đối với toàn bộ Hoàng thành Thăng Long.
PGS.TS Nguyễn Văn Sơn - Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội - nhấn mạnh quá trình 15 năm nghiên cứu đã xác định được quy mô, nền móng và bước gian của điện Kính Thiên. Thời gian tới, cần bảo tồn những phát hiện về khảo cổ học, nghiên cứu phục dựng điện Kính Thiên trên cơ sở bảo tồn các lớp kiến trúc đã xuất lộ phía dưới.
PGS.TS Nguyễn Văn Sơn lưu ý việc hoàn trả không gian cần phải tính toán kỹ, trong không gian của điện Kính Thiên phải trồng cây bản địa, các loại cây thường được trồng trong cung đình xưa.
GS.TS Hoàng Đạo Kính cho rằng nhiệm vụ tiếp theo không chỉ là nghiên cứu phục dựng mà còn phải bảo tồn tối đa những dấu tích đã phát lộ.
Theo ông cần xây dựng hồ sơ đầy đủ về hiện trạng di tích, kết quả khảo cổ và toàn bộ diễn biến của quá trình khai quật. Việc ghi nhận khoa học một cách hệ thống sẽ tạo điều kiện để các thế hệ nghiên cứu sau tiếp tục tiếp cận những bằng chứng khảo cổ gốc.
GS.TS Hoàng Đạo Kính cho rằng khi đặt vấn đề phục dựng điện Kính Thiên, một yêu cầu quan trọng là thế hệ sau vẫn có khả năng nhìn thấy những “dấu ấn đích thực” còn lại tại di tích, thay vì những dấu tích này bị che khuất hoàn toàn bởi công trình mới.
Nghiên cứu phục dựng chính điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên sẽ tạo một điểm nhấn quan trọng nhất để tôn vinh giá trị Di sản và thực hiện mục tiêu của Công ước 1972. Phương án phục dựng theo nguyên tắc xác thực của các văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, trên cơ sở khoa học và tính khả thi cao, bảo đảm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu cho Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.