Mẹ tôi, một cụ bà U80, có thể ngồi hàng giờ ôm máy tính bảng, mắt dán vào màn hình xem phim. Hết chuyện "tổng tài giả nghèo" đến nàng dâu âm mưu hại mẹ chồng, hết tập này sang tập khác, các khuôn mặt diễn viên dần in sâu vào trí nhớ bà.
Có lúc bà kể lại một tình tiết với vẻ tin tưởng như vừa chứng kiến chuyện có thật. Tôi cũng chẳng biết phải giải thích thế nào cho bà hiểu. Gần đây, bà còn bị bủa vây bởi những bộ phim do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra, cắt thành từng đoạn ngắn chỉ vài chục giây đến vài phút.
Thuật toán cuộn không dừng khiến người xem gần như không có khoảng nghỉ. Chỉ một thao tác quẹt ngón tay, câu chuyện tiếp theo lập tức xuất hiện. Với phim AI, vòng lặp ấy còn mạnh hơn nhờ hình ảnh bắt mắt, nhân vật biến đổi liên tục, âm thanh dồn dập và tình tiết được đẩy cao trào chỉ trong vài chục giây. Chi phí sản xuất thấp khiến số lượng nội dung gần như vô hạn.
Phim ngắn AI có thể gây nghiện với người xem (Ảnh minh họa: CV)
Tôi từng thử dành một ngày lướt vài bộ phim AI. Cùng một công thức kịch bản nhưng mỗi phiên bản lại khác hình ảnh, âm thanh, nhân vật. Ban đầu là tò mò, rồi xem thêm một đoạn, rồi thêm nữa. Đến lúc nhận ra mình đã xem hàng giờ, tôi mới thấy cái đáng lo không phải một video xấu, mà là nó chẳng bao giờ hết. Cứ quẹt là có tiếp. Đó là một dạng "thối não": không phải vì nội dung quá độc hại, mà vì nó khiến người xem quen với những kích thích ngắn, liên tục và gần như không cần suy nghĩ. Nói thật thì lúc đó tôi cũng chẳng kịp nghĩ gì nhiều.
Người già dĩ nhiên không phải là nạn nhân duy nhất. Trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành đều dễ mắc vào. Với trẻ nhỏ và người cao tuổi, nguy cơ cao hơn vì khả năng nhận diện nội dung giả hay tự kiểm soát thời gian thường hạn chế.
AI giúp một người có thể tạo ra hàng trăm, hàng nghìn video theo cùng công thức, rồi để thuật toán thử nghiệm xem công thức nào giữ chân người xem lâu nhất. Nếu chuyện ngoại tình khiến người ta xem lâu hơn, sẽ có thêm chuyện tương tự. Nếu mẹ chồng – nàng dâu khiến người xem tức giận, công thức ấy sẽ được nhân bản. Khi người xem tiếp tục quẹt, hệ thống tiếp tục cung cấp.
Cách đơn giản nhất là cấm: cấm trẻ dùng mạng, hạn chế thời gian, chặn tài khoản hay gỡ video. Nhưng cấm thường chỉ giải quyết phần ngọn. Trẻ vẫn có thể xem qua tài khoản người lớn. Với người cao tuổi, bảo họ "đừng xem nữa" càng khó khả thi. Vấn đề không nằm ở một video. Một nội dung độc hại xuất hiện một lần có thể chưa gây hại nhiều, nhưng khi thuật toán nhận ra người dùng thích nó và liên tục đẩy lên đầu, câu chuyện đã khác. Lúc này không còn chỉ là quản lý nội dung, mà phải nhìn cả cách thuật toán khuếch đại thứ khiến người ta không muốn rời màn hình.
Thời đại AI và cách quản lý cũng phải "AI". Các nền tảng cung cấp dịch vụ tại Việt Nam cần chịu trách nhiệm lớn hơn về cách họ đề xuất nội dung. Không cần công khai toàn bộ bí mật công nghệ, nhưng phải giải thích được những nguyên tắc cơ bản: vì sao một nội dung được đề xuất, tín hiệu nào khiến nó tiếp tục xuất hiện, và nền tảng làm gì khi phát hiện người dùng đang bị cuốn quá sâu.
Tại sao không bắt nền tảng phải "làm nguội" thuật toán? Ai xem liên tục vài chục video cùng một kiểu kích thích thì hệ thống phải tự giảm đề xuất, đổi chủ đề hoặc tạo khoảng nghỉ, chứ không được cứ đẩy mãi. Đây không phải kiểm duyệt từng video, mà là kiểm soát cách thuật toán khuếch đại hành vi. Nếu nền tảng phải giải trình về cơ chế này, động lực tối ưu hóa thời gian xem bằng mọi giá sẽ phải thay đổi.
Song song, nội dung do AI tạo ra cần được gắn nhãn rõ ràng. Một dòng chữ "nội dung được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI" có thể không giải quyết hết mọi vấn đề, nhưng ít nhất giúp người xem có thêm lớp cảnh giác, đặc biệt với trẻ em và người cao tuổi – những người dễ nhầm hình ảnh tạo dựng với sự thật.
Cơ quan quản lý có thể xây dựng các cấp độ rủi ro để nền tảng áp dụng cách phân phối khác nhau. Nội dung giáo dục, giải trí lành mạnh được đề xuất bình thường; còn những nội dung liên tục kích thích sợ hãi, phẫn nộ, bạo lực hay ảo tưởng về tiền bạc cần bị kiểm soát chặt hơn. Không nhất thiết phải cấm, nhưng cũng không thể để thuật toán mặc nhiên coi thứ khiến người ta xem lâu hơn thì luôn là thứ nên được xem nhiều hơn.
Nếu mỗi ngày có hàng triệu video mới, cơ quan quản lý không thể ngồi xem từng video. Cách khả thi hơn là dùng AI để hỗ trợ giám sát AI. Những kênh có lượng tương tác bất thường, sản xuất số lượng lớn nội dung theo cùng công thức, hoặc liên tục dùng yếu tố kích thích cảm xúc có thể được hệ thống tự động phát hiện và đưa vào diện kiểm tra. Khi đó lực lượng quản lý không còn phải chạy theo từng khiếu nại, mà tập trung vào các điểm nóng.
Với trẻ em, chế độ an toàn nên được thiết kế mặc định: giới hạn đề xuất, tạo khoảng nghỉ, ưu tiên nội dung giáo dục và có báo cáo cho phụ huynh. Với người cao tuổi, giải pháp đơn giản hơn là hướng dẫn. Hội người cao tuổi, chính quyền địa phương hoàn toàn có thể giúp họ nhận biết nội dung AI và nhận ra lúc nào mình đang xem quá lâu.
Trách nhiệm không thể chỉ đặt lên cơ quan quản lý. Gia đình vẫn là lớp bảo vệ đầu tiên. Nhưng sẽ không thực tế nếu yêu cầu cá nhân chống lại một hệ thống ngày càng tinh vi. Nếu nền tảng kiếm tiền từ thời gian người dùng ở trên màn hình, còn thuật toán được tối ưu để giữ họ lại, thì chỉ nói "hãy tự giác" là chưa đủ. Cần phân chia trách nhiệm rõ: nền tảng chịu trách nhiệm về cách thuật toán khuếch đại nội dung; cơ quan quản lý có công cụ giám sát và chế tài; người dân được trang bị kiến thức tối thiểu để tự bảo vệ.
Phim AI và thuật toán cuộn không dừng sẽ không biến mất, thậm chí còn tinh vi hơn. Một ngày nào đó mẹ tôi có thể không còn phân biệt được đâu là phim do người đóng, đâu là câu chuyện AI tạo trong vài phút. Nhưng điều đáng lo nhất không phải bà xem một video giả, mà là ngày càng có nhiều video được tạo ra chỉ để khiến bà xem video tiếp theo.
Khi ấy, bài toán không còn là nên cấm video nào. Câu hỏi đơn giản hơn nhưng đáng lo hơn: chúng ta có chấp nhận để thuật toán được quyền giữ lấy sự chú ý của mẹ tôi, của con cái chúng ta bằng mọi cách không?
Tác giả: TS Võ Nhật Vinh hiện là giảng viên tại Nice (Pháp). Ông nhận bằng Tiến sĩ Toán – Tin tại Pháp và từng giảng dạy, nghiên cứu tại nhiều trường đại học ở Việt Nam, Áo, Đức và Pháp.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!