Phát biểu tại sự kiện, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc nhấn mạnh lịch sử ngành đường sắt Việt Nam gắn liền với chặng đường đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Qua nhiều giai đoạn, ngành tiếp tục khẳng định vai trò trong vận tải, bảo đảm quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội.
Tuy nhiên, ngành đường sắt vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn. Tuyến đường sắt Bắc - Nam hiện vẫn sử dụng đường đơn, khổ 1.000 mm; thị phần vận tải đường sắt suy giảm, chưa phát huy được lợi thế trên trục vận tải dọc đất nước.
Trong khi đó, chi phí logistics của Việt Nam ở mức 14-16% GDP, cao hơn nhiều so với trung bình thế giới. Dù là kết cấu hạ tầng chiến lược, đường sắt trong nhiều thập kỷ chỉ nhận được khoảng 3-5% tổng vốn đầu tư hạ tầng giao thông, còn vốn bảo trì chưa đáp ứng một nửa nhu cầu.
Theo Phó Thủ tướng, các quyết sách mới về phát triển đường sắt, trong đó có dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam dài hơn 1.540 km và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đang mở ra không gian phát triển mới cho ngành.
Việc chuyển đổi sang mô hình Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam đòi hỏi thay đổi mạnh mẽ về tư duy, quản trị và năng lực tổ chức thực hiện. Đường sắt cần chuyển từ một phương thức vận tải đơn thuần thành trục hạ tầng chiến lược kiến tạo không gian phát triển quốc gia; đồng thời chủ động tham gia từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư các dự án mới, từng bước giảm sự phụ thuộc vào ngân sách.
Phó Thủ tướng yêu cầu tập đoàn đặt an toàn chạy tàu lên hàng đầu, chuyển từ xử lý sự cố sang chủ động dự báo, phòng ngừa rủi ro; nâng cao chất lượng dịch vụ, lấy hành khách và doanh nghiệp làm trung tâm. Cùng với đó, công tác đào tạo nhân lực cần đi trước 2-3 năm để đáp ứng nhu cầu của các dự án mới, với quy mô nhân lực được dự báo hơn 21.000 người.
Về công nghệ, tập đoàn cần liên kết doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu và trường đại học để tiếp nhận chuyển giao, làm chủ công nghệ lõi và nâng tỷ lệ nội địa hóa. Phó Thủ tướng nhấn mạnh “không mua dự án, mà mua năng lực”, hướng tới biến thị trường đường sắt thành động lực phát triển công nghiệp trong nước.
Một nhiệm vụ khác là khai thác hiệu quả tài sản hiện có, đặc biệt là 312 khu ga, gắn với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Tập đoàn cần phát huy giá trị không gian trong ga, trên ga và khu vực phụ cận, bảo đảm công khai, minh bạch, đúng quy định để tạo nguồn lực tái đầu tư. Đồng thời, phát triển chuỗi logistics kết nối nhà ga với cảng biển, cảng cạn, khu công nghiệp và mạng lưới đường sắt quốc tế.
Đối với các kiến nghị của tập đoàn, Chính phủ sẽ chỉ đạo các bộ, ngành rà soát, tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, thể chế, xem xét phương án bổ sung vốn điều lệ và đổi mới cơ chế đặt hàng bảo trì hạ tầng. Tuy nhiên, Phó Thủ tướng lưu ý Nhà nước tạo cơ chế nhưng không làm thay; nguồn lực phải đi kèm trách nhiệm và kết quả thực hiện cụ thể.
Tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc, ông Hoàng Gia Khánh - Tổng Giám đốc Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam - khẳng định hoạt động tái cơ cấu, tinh gọn bộ máy của tập đoàn đã và đang được thực hiện quyết liệt, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số được đẩy mạnh. Nhờ đó, hoạt động sản xuất kinh doanh đã từng bước phục hồi và tăng trưởng.
Tại lễ kỷ niệm, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước trao Huân chương Lao động hạng Ba cho Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam và ông Đặng Sỹ Mạnh - chủ tịch tập đoàn; trao Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ cho ông Hoàng Gia Khánh - tổng giám đốc tập đoàn.