(Tiếp theo và hết)
Sau bước phát tờ rơi và đăng tin tuyển dụng trên mạng xã hội dụ dỗ người tìm việc đến phỏng vấn, Công ty TNHH Thương mại dịch vụ Era New (phường Dĩ An, TP Hồ Chí Minh) tung đủ loại kịch bản dẫn dắt họ vay nợ đóng tiền. Khi số nợ ngày càng chồng chất, nhiều người lao động bàng hoàng nhận ra, chẳng có công việc nào giống như cam kết.
Chiếc bẫy mang tên “Bộ sản phẩm trải nghiệm”
Ngày đến học việc, chị TTKX được nghe giới thiệu: “Công ty tổng của mình có năm nhà máy sản xuất. Chi nhánh ở đây là đại diện cho một trong các kho và cũng là công đoạn hoàn thiện sản phẩm để xuất hàng”. Nhìn quanh không thấy sản phẩm trưng bày, chị X thắc mắc thì được nói là hàng cất trong kho cạnh đó, chỉ bộ phận được phép mới có thể tiếp cận. Một lúc sau, có người đem một số sản phẩm xuống giới thiệu rất chuyên nghiệp. Kết thúc thời gian học việc, chị X được thuyết phục chọn vị trí “Lao động chân tay hỗ trợ kinh doanh” và chấp nhận vay tiền, ký giấy nhận sản phẩm trải nghiệm với cam kết từ quản lý: “Nếu có khả năng thì trong vòng một tháng sẽ được công ty hỗ trợ lại 100% số tiền bộ sản phẩm”.
Thế nhưng, X cùng nhiều người khác đâu biết, đó chỉ là bước mở đầu trong kịch bản “Chốt” với đủ “Hướng xoay” mà Công ty Era New đã chuẩn bị kỹ càng từ trước. Kịch bản này đưa ra rất nhiều quyền lợi đi kèm điều kiện để người tìm việc cảm thấy thuyết phục, tự nguyện thực hiện theo các hướng dẫn mà quản lý đưa ra. Sau khi dẫn dắt “con mồi” vào đúng vị trí việc làm nhiều phúc lợi, quản lý nêu ra những yêu cầu cần có, như phải hiểu rõ trên năm loại sản phẩm của công ty, biết kiểm tra chất lượng, thông tin, am hiểu từ lý thuyết đến thực tế… Quản lý tiếp tục nói: “Công ty có hỗ trợ tặng một bộ sản phẩm miễn phí dành cho một người làm việc. Bộ sản phẩm có giá niêm yết 17.834.000 đồng. Những người xem trọng và hiểu rõ công việc thì sẽ trân trọng sự hỗ trợ của công ty. Công ty chẳng cần tiền của mình, quan trọng là sự quyết tâm muốn làm”. Kết câu là khoảng nghỉ để người tìm việc cân nhắc trước khi ra quyết định.
Đúng như kịch bản, phần lớn người tìm việc sẽ đồng ý nhận bộ sản phẩm trải nghiệm. Lúc này, quản lý đột ngột đưa ra yêu cầu mới, rằng: Trước khi được tặng sản phẩm, nhân viên đó phải làm trọn vai trò của “người tiêu dùng”, tức là đóng tiền, ký nhận và trải nghiệm một số sản phẩm, về sau công ty sẽ hoàn lại. Nắm bắt tâm lý người xin việc, quản lý nhiệt tình gợi ý nhiều hướng hỗ trợ, trong đó có vay tiền ngân hàng nếu không đủ khả năng thế chân sản phẩm. Kèm theo lời hướng dẫn là cam kết: “Công ty sẽ hỗ trợ 100% và trong vòng từ một đến ba tháng, em sẽ đề xuất lên xin tất toán hết cho mình. Anh/chị chỉ cần làm đúng và làm tốt là được”.
Kế đó, quản lý sẽ gọi điện hoặc “lên phòng sếp” trao đổi, xin thêm chính sách ưu đãi cho nhân sự mới nhằm tăng tính thuyết phục. Kịch bản yêu cầu quản lý liên tục động viên, đồng cảm, cho động lực và “cần thiết thì cam kết cá nhân với khách”. Kết thúc buổi trao đổi, quản lý phải chụp được căn cước công dân, lấy thông tin của người học việc để chuẩn bị cho kế hoạch vay vốn khắp nơi. “Toàn bộ các buổi học việc, chúng tôi được đưa vào phòng riêng, bố trí chỗ ngồi quay lưng ra cửa để không nhìn thấy bất cứ ai. Các cam kết, hứa hẹn rất thuyết phục nhưng đều bằng miệng, không có giấy tờ. Còn về hàng hóa, chúng tôi đóng tiền, ký giấy chứ có được nhận hết đâu, toàn gửi lại kho, cần gì phải báo trước vài ngày và số lượng cũng rất ít. Nhưng tiền đóng cho bộ sản phẩm trải nghiệm chỉ là bước đầu. Càng về sau, công ty càng đưa ra nhiều kịch bản đẩy chúng tôi vào cảnh không có đường lui, vay mượn khắp nơi”, anh NVD, một nạn nhân sa bẫy của Công ty Era New nghẹn ngào kể lại.
Những nguyên tắc “chẳng giống ai”
19 tuổi, vừa thất nghiệp, HLTT đến Công ty Era New với mong muốn có việc làm phù hợp, kiếm tiền trang trải cuộc sống. Tham gia phỏng vấn, T phấn khởi khi nghe quản lý giới thiệu cặn kẽ về phúc lợi công ty dành cho một vị trí lao động phổ thông. T nhớ lại: “Họ nói rất nhiều về quyền lợi mà nhân viên được hưởng như thu nhập ổn định, công việc thoải mái, không áp lực, bảo hiểm đầy đủ, lương ngày hay theo tháng đều được. Nếu làm tốt, chúng tôi còn được thưởng liên tục, cơ hội thăng tiến cao, được đi du lịch, hỗ trợ 20-50% tiền mua nhà…”.
Thế nhưng, chỉ sau hai tháng làm việc, T không dám về nhà vì nợ nần chồng chất. Có thời điểm hết khả năng chi trả, T phải mượn cả tiền của mẹ để nộp cho công ty vì tin vào lời cam kết từ quản lý. Đến khi các khoản vay cứ thế lớn dần, thu nhập chẳng thấy đâu, thắc mắc thì nghe trả lời vòng vo, T biết mình đã rơi vào thế khó. Mỗi ngày trong nhóm trao đổi, quản lý vẫn đều đặn nhắc nhở T tìm cách xoay tiền, vay vốn, cầm cố tài sản để hoàn thành các chỉ tiêu, trong khi công việc đáng lẽ được giao thì trôi vào quên lãng. Kèm với đó là rất nhiều quy tắc, quy định, hình thức xử phạt vô cùng nghiêm khắc mà công ty lần lượt đưa ra.
Tại vòng học việc, mức thu nhập của vị trí “Lao động chân tay hỗ trợ kinh doanh” sẽ được nâng lên theo kịch bản “Chốt”. Theo đó, thay vì thu nhập như trên thông tin đăng tuyển, người lao động sẽ được hưởng hai đầu lương. Thứ nhất là “Tiền thu nhập” 10 ngày nhận một lần, gồm tiền thu nhập cá nhân và tiền thưởng. Tháng đầu dao động từ 300 đến 350 nghìn đồng/ngày, từ tháng thứ hai sẽ tăng lên 400-500 nghìn đồng/ngày tùy kinh nghiệm. Ngoài ra, còn có “Tiền thu nhập chính sách nhóm”, tính theo điểm đạt cột mốc. Đạt 20 điểm lên Quản lý 1, được 7 triệu đồng. Đạt 56,5 điểm lên Quản lý 2, được 30 triệu đồng. Nếu lên Quản lý cấp cao, được 80 triệu đồng. Cam kết chậm nhất trong hai năm, một người làm việc sẽ đạt được hết chức vụ trong danh sách.
Lắng nghe, vâng lời và làm theo, ba yêu cầu tưởng chừng đơn giản nhưng đã khiến T cùng nhiều nhân viên khác thường xuyên rơi vào tình huống bị kiểm soát hành vi. Làm cùng công ty nhưng nhân viên không được kết bạn, trò chuyện cùng nhau. Quản lý thường xuyên dặn T không được nói chuyện công ty với bất kỳ ai, kể cả người thân. Lấy lý do có hàng độc quyền, cách thức làm việc riêng, kịch bản “Dẫn dắt” của Era New yêu cầu cả người học việc lẫn nhân viên chính thức không được chụp hình, quay phim, ghi âm những gì liên quan đến công ty đưa ra bên ngoài. Nếu không tuân thủ, rất có thể sẽ bị công ty kiện về tội xâm phạm hàng độc quyền. Khi công ty chuẩn bị giới thiệu sản phẩm, người học việc sẽ tạm bị tịch thu điện thoại trong hai giờ đồng hồ.
Thời gian học việc kéo dài hai ngày, từ sáng đến chiều, người học việc được yêu cầu ở lại công ty buổi trưa. Với vị trí hỗ trợ, dẫn dắt, kịch bản này yêu cầu họ không được ngủ trưa để canh người học việc. Phải quan sát quá trình người học việc sử dụng điện thoại, nếu thấy nội dung gì liên quan đến công ty thì lập tức báo lên cấp trên xử lý. Thậm chí, còn phải quan sát khi người học việc đi vệ sinh hay người học việc khát thì lấy nước mang đến chứ không cho đi cùng. “Nếu thái độ khách không tốt hay có động thái tiêu cực thì báo cho quản lý để gặp, nói chuyện với họ. Nếu dẫn dắt mà thấy họ không cởi mở, quá sợ sệt hoặc đa nghi thì báo lên trên liền”, kịch bản ghi rõ.
Công ty Era New dụ dỗ người lao động tham gia Câu lạc bộ đặc biệt bằng rất nhiều đặc quyền như nhận thu nhập gấp bốn-năm lần; được cam kết và hỗ trợ riêng từ ban lãnh đạo; được đào tạo riêng; được vinh danh giá trị; được giúp đỡ mau lên chức vụ, cấp bậc trong công ty; được thu nhập cứng hằng tháng, không làm cũng có rất nhiều phúc lợi khác. Lộ trình khi tham gia câu lạc bộ này gồm: Tháng 1 - học kỹ năng; tháng 2, tháng 3 và tháng 4 - cùng đội nhóm phát triển thêm sáu cấp dưới giống mình; tháng 5 - phát triển thêm một cấp dưới, sau đó hỗ trợ nhau phát triển và nhận thu nhập “trong mơ”.
Trong khi các cam kết của công ty chủ yếu bằng lời nói thì bất kỳ quyết định nào của người học việc, nhân viên chính thức đều thể hiện rõ bằng văn bản kèm chữ ký và lăn tay. Sau khi hoàn thành thủ tục, các tờ đơn, giấy cam kết, giấy mua hàng, ký gửi hàng đều được lưu trữ tại công ty thay vì đưa cho người lao động. Ngay cả với tờ đơn đăng ký vị trí “Lao động chân tay hỗ trợ kinh doanh”, kịch bản “Dẫn dắt” cũng yêu cầu quản lý không được cho người học việc chụp hình lá đơn hoặc bỏ túi mang về. Có trường hợp nào phải báo liền để lập tức xóa bỏ.
Công ty Era New đưa ra ba cách phát triển thị trường cho nhân viên là thị trường phát tờ rơi, thị trường đăng tin tuyển dụng và thị trường ấm nóng (tức là trao cơ hội cho người cần việc - PV). Nhiều yêu cầu “lạ đời” được đưa ra, như: Khi phát tờ rơi không được mặc đồng phục của công ty. Đăng tin tuyển dụng bằng tài khoản ảo trên Facebook và TikTok. Khi đăng tin không được để tên thật của công ty hay tên sản phẩm, địa chỉ, không trả lời tin nhắn messenger… Nhân viên được khuyến khích tập trung khai thác “thị trường ấm nóng” bằng cách trò chuyện qua Zalo, kết thân, giới thiệu việc làm thu nhập cao, môi trường tốt, mời lên tìm hiểu công ty. Một mạng lưới mới được tạo ra từ những lời hứa “thưởng nóng”, “thu nhập tăng cao”, “hỗ trợ hết mình”, “mau tất toán khoản vay” khiến một số người từ vị trí nạn nhân quay sang tìm người thay thế.
Sập bẫy mô hình lừa đảo: Người lao động lao đao (kỳ 1)
Bài và ảnh: MAI TÂM HIẾU, CHÍ KIÊN, MỸ DUNG