Đáng chú ý, trước phiên thảo luận, cơ quan chủ trì soạn thảo là Bộ Y tế đã tiếp thu tối đa ý kiến đóng góp của người dân và các đại biểu (ĐB) Quốc hội để chỉnh lý, sửa đổi bổ sung dự thảo luật, bỏ một số quy định còn gây tranh cãi. So với dự thảo trình Quốc hội ngày 3.10, dự thảo mới nhất bỏ đề xuất người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác. Đồng thời, dự thảo quy định "người dưới 18 tuổi còn sống chỉ được hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải có văn bản đồng ý của cha mẹ".
Đề xuất trẻ có quyền tự quyết định khi hiến mô tái sinh
ĐB Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng việc sửa đổi luật hiện hành là cần thiết, với mục tiêu quan trọng là bảo vệ tốt hơn những người hiến tạng, đặc biệt là trẻ em.
Đề cập đến việc truyền thông dự luật trước đó khiến người dân hiểu chưa đầy đủ, ĐB Hiếu lấy ví dụ mô giác mạc, đây là mô không liên quan đến việc có thể gây tử vong và là mô duy nhất có thể lấy sau khi chết và là một thông lệ quốc tế rất tường minh và nhân đạo.
"Tôi rất thấu hiểu những người bệnh nặng đang chờ đợi cơ hội cuối cùng và duy nhất của mình, nhiều khi chính điều đó là sức mạnh để họ tiếp tục chiến đấu và mong một điều kỳ diệu sẽ xảy ra. Tôi cũng hiểu nỗi lo lắng của người dân vì trên thực tế tình trạng mua bán tạng, bắt cóc xảy ra trong khu vực; nhưng khi chúng ta lo cho con trẻ thì các hành vi vi phạm pháp luật đâu chỉ tập trung vào trẻ em", ĐB Nguyễn Lân Hiếu nêu.
Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan giải trình
ẢNH: GIA HÂN
Vì vậy, thay vì né tránh hay tự quan ngại, ông Hiếu cho rằng cần hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng chặt chẽ hơn, bịt kín các kẽ hở, chống lại các hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật mà không làm ảnh hưởng đến nguồn sống của người bệnh.
ĐB đề nghị quy định chặt chẽ điều kiện hiến đối với người dưới 18 tuổi, chỉ cho phép hiến một số loại mô có khả năng tái tạo, không ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển của người hiến. Đối với người hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, việc xác định tình trạng chết cần được thực hiện độc lập, bảo đảm khách quan, tránh xung đột lợi ích.
Từ góc nhìn khác, ĐB Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) cho rằng so với phương án trước, dự thảo đã thu hẹp rất đáng kể phạm vi hiến mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Tuy nhiên theo bà, cần phân biệt sự đồng ý của cha mẹ với ý chí của chính người hiến. Bộ luật Dân sự năm 2015 đã xác định quyền nhân thân, cũng như quy định việc can thiệp vào cơ thể phải có sự đồng ý của người đó.
ĐB Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, tham gia thảo luận
Tôi rất thấu hiểu những người bệnh nặng đang chờ đợi cơ hội cuối cùng và duy nhất của mình, nhiều khi chính điều đó là sức mạnh để họ tiếp tục chiến đấu và mong một điều kỳ diệu sẽ xảy ra.
ĐB Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội"Sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết, nhưng không mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ", ĐB Trịnh Thị Tú Anh nêu và cho rằng dự thảo chưa xác định rõ giá trị pháp lý của sự phản đối từ chính người hiến. Nữ ĐB đề nghị bổ sung tại điều 12 quy định người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành; tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi đã có văn bản đồng ý của cha mẹ. Với người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, bổ sung quy định "tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống".
Kiểm soát, ngăn chặn mua bán mô, bộ phận cơ thể
Giải trình với các ĐB cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định nội dung trong dự luật là "phạm trù rất nhạy cảm" liên quan đến sức khỏe người dân, phòng ngừa các loại tội phạm liên quan đến thương mại hóa. Theo bà, một trong những vướng mắc, trăn trở thời gian qua chính là độ tuổi đăng ký hiến. Cơ quan soạn thảo thống nhất tinh thần triển khai theo quy định của luật cũ: việc đăng ký hiến áp dụng cho người từ đủ 18 tuổi trở lên, bảo đảm trách nhiệm đối với việc tự quyết định một vấn đề hệ trọng của đời mình.
Đồng thời, để tăng cường kiểm soát, ngăn chặn các hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người và bảo vệ người hiến, dự thảo luật quy định rất nhiều nội dung nhằm thắt chặt hơn. Ví dụ như việc tăng độ tuổi đối với người hiến đang sống không cùng huyết thống từ đủ 18 tuổi lên 25 tuổi nhằm bảo vệ lực lượng thanh thiếu niên - một nguồn lực rất quan trọng của đất nước.
Trước vấn đề nhiều ĐB quan tâm là người dưới 18 tuổi, dự thảo luật quy định rất rõ: người dưới 18 tuổi đang sống chỉ được hiến mô tái sinh thuộc danh mục do Bộ Y tế ban hành (như tế bào gốc tạo máu, tế bào lympho từ máu ngoại vi) và phải đáp ứng các điều kiện hết sức chặt chẽ. Theo đó, tuyệt đối cấm lấy mô không tái sinh và bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi. Đây là điều kiện rất quan trọng cần phải được làm rõ để giải tỏa dư luận nghi ngại cho rằng luật cho phép lấy bộ phận cơ thể người sống dưới 18 tuổi.
21 hành vi bị nghiêm cấm
1. Lấy trộm mô, bộ phận cơ thể người và lấy trộm xác.
2. Dụ dỗ, lừa dối, ép buộc người khác hiến mô, bộ phận cơ thể người hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể của người không tự nguyện hiến. Lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi.
3. Mua bán mô không tái sinh, bộ phận cơ thể người.
4. Sử dụng mô, bộ phận cơ thể người, xác của người hiến không đúng mục đích hiến.
5. Lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại trừ các trường hợp quy định tại Điều 7 của luật này.
6. Hiến, lấy mô không thuộc danh mục mô được hiến khi còn sống do Chính phủ quy định.
7. Lấy mô ở người sống dưới 18 tuổi trừ các trường hợp quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 12; khoản 3 Điều 13 của luật này.
8. Lấy bộ phận cơ thể ở người sống từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi để ghép cho người không phải là thành viên gia đình.
9. Ghép mô, bộ phận cơ thể của người hiến bị nhiễm bệnh thuộc danh mục bệnh do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành.
10. Thụ tinh bằng tinh trùng, noãn giữa những người cùng dòng máu về trực hệ; giữa những người có họ trong phạm vi ba đời; giữa cha, mẹ nuôi với con nuôi; giữa người đã từng là cha, mẹ nuôi với con nuôi; giữa cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với con riêng của chồng.
11. Cố ý làm sai lệch kết quả xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.
12. Quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại.
13. Tiết lộ thông tin, bí mật về người đăng ký hiến, người hiến và người được ghép trái với quy định của pháp luật.
14. Cố ý thay đổi, cập nhật không đúng thông tin về các tiêu chí xác định thứ tự ưu tiên quy định tại khoản 3 Điều 28 của luật này của người chờ ghép trong Danh sách chờ ghép quốc gia.
15. Can thiệp trái phép vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người.
16. Thực hiện hoạt động ghép mô thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 17 của luật này và ghép bộ phận cơ thể người khi không được điều phối quốc gia.
17. Lợi dụng hoạt động điều phối mô, bộ phận cơ thể người để trục lợi hoặc ưu tiên trái quy định.
18. Tạo phôi nhằm mục đích lấy tế bào.
19. Lấy mô, bộ phận cơ thể người từ bào thai.
20. Đưa, tổ chức hoặc tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài và người nước ngoài vào Việt Nam để hiến, ghép bộ phận cơ thể người trái quy định pháp luật.
21. Tiến hành thử nghiệm lâm sàng khi chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt theo quy định; sử dụng mô, tế bào, sản phẩm từ mô, sản phẩm từ tế bào vượt quá phạm vi đồng ý của người hiến.
(theo Điều 6. Các hành vi bị nghiêm cấm)
Đồng thời, dự thảo bổ sung quy định người hiến đang sống có quyền từ chối hiến mô, bộ phận cơ thể người tại bất kỳ thời điểm nào trước khi thực hiện lấy tạng, thực hiện phải đúng theo nguyện vọng của người hiến.
Bộ trưởng Bộ Y tế cũng nhấn mạnh việc lấy tạng chỉ được thực hiện tại các cơ sở đủ điều kiện. Việc tư vấn cho người hiến mô tái sinh khi còn sống phải được thực hiện độc lập. Đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi, việc đồng ý của cha mẹ phải trên cơ sở tôn trọng quyền và nguyện vọng của trẻ em là cao nhất, đúng tinh thần Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989.
Đặc biệt, theo Bộ trưởng Đào Hồng Lan, dự thảo đã bổ sung các quy định về hành vi bị nghiêm cấm. Trước đây, theo luật cũ, chỉ có 10 nhóm, song dự thảo đã tăng lên 21 nhóm hành vi bị nghiêm cấm để làm cơ sở cho các cơ quan pháp luật điều tra, xử lý các hành vi lạm dụng, trục lợi liên quan đến việc lấy, ghép mô, tạng.