Điều đáng lo là điểm cao nhưng chưa trả lời được người học thực sự làm được gì
Qua cách lập luận, vận dụng, người thầy có thể nhận ra mức độ hiểu. Nhưng quy những biểu hiện ấy thành điểm 8, 9 hay 10 cho đúng với từng em không đơn giản như chấm bài có đáp án xác định.
Điểm số cần để ghi nhận kết quả, xét hoàn thành học phần hoặc thi tuyển. Nhưng một bài thi chỉ kiểm tra phần kiến thức, kỹ năng mà đề yêu cầu thể hiện chỉ hỏi những gì cần nhớ, điểm tối đa cũng có giới hạn ấy. Chấm đến từng phần tư điểm chưa chắc đã chính xác hơn khi người chấm còn khó giải thích mạch lạc sự khác nhau giữa điểm 9 và điểm 10.
Câu chuyện càng đáng suy nghĩ khi tại Hội nghị Giáo dục đại học ngày 1.10 diễn ra ở TP.HCM, Bộ trưởng GD-ĐT Hoàng Minh Sơn đặt vấn đề vì sao ở nhiều trường, kể cả trường lớn, sinh viên có thể khá dễ dàng đạt loại xuất sắc; đồng thời yêu cầu siết kiểm tra, đánh giá để bảo đảm tính thách thức, công bằng và thực chất.
Nói đến lạm phát điểm, điều đáng lo không phải là có nhiều sinh viên xuất sắc. Nếu chuẩn cao và người học thực sự đạt chuẩn thì đó là tín hiệu tốt. Đáng lo là điểm rất cao nhưng chưa trả lời được người học thực sự làm được gì.
Sinh viên trong ngày nhận bằng tốt nghiệp
ảnh: Thanh Nam
"Học thật" vì thế phải đi cùng "đánh giá thật". Với giảng viên đại học, cho điểm không chỉ là quyền chuyên môn mà còn là sự bảo chứng: đề thi đo năng lực nào, căn cứ nào để cho 8, 9 hay 10? Dễ dãi nâng điểm có thể làm đẹp bảng điểm nhưng sẽ làm mờ năng lực và giảm giá trị của tấm bằng.
Đọc bảng đánh giá năng lực nghề của Virginia, Mỹ, tôi chú ý đến thang 5 mức, từ chưa thực hiện được đến làm có giám sát, ít cần giám sát, làm độc lập và có thể dạy người khác. Muốn được đánh giá "có thể dạy người khác", người học phải hiểu rõ, làm thuần thục và giải thích, hướng dẫn để người khác làm được. Người chấm có căn cứ; người học biết mình còn cần cố gắng ở đâu.
Ở phổ thông, khi điểm số và thứ hạng trở thành mối bận tâm của học sinh, cha mẹ và nhà trường, việc học dễ nặng về "vị thi cử". Các em chú trọng luyện theo dạng đề, trả lời theo mẫu, ít theo đuổi những câu hỏi phát triển tư duy độc lập. Ganh đua thứ hạng có thể lấn át niềm vui khám phá.
Sức ép thành tích còn có thể khiến học sinh học đối phó, sao chép, giấu chỗ chưa hiểu. Nếu lỗi luyện tập cũng bị tính vào điểm cuối cùng, các em dễ ngại thử cách mới. Nếu người lớn dễ dãi với việc nâng điểm, trẻ có thể hiểu rằng kết quả đẹp quan trọng hơn sự trung thực.
Chấm điểm để hỗ trợ học tập
Tác giả Ken O’Connor trong cuốn sách How to Grade for Learning -2018 (Chấm điểm để hỗ trợ học tập), nêu ví dụ một học sinh học bơi, ban đầu chưa đạt nhưng cuối khóa đã thành thạo. Nếu lấy trung bình cả quá trình, em vẫn có thể bị xếp chưa đạt. Kết quả cần phản ánh mức thực hiện đã ổn định, có bằng chứng mới xác nhận. Người học phải được luyện tập, mắc lỗi và sửa; những điểm thấp ban đầu không nên che lấp điều các em đã học được sau đó.
Hai bài cùng điểm 7 có thể yếu ở những chỗ khác nhau: bài thiếu bằng chứng, bài lại suy luận thiếu chặt chẽ. Trả bài kèm một con điểm chưa giúp người học biết phải sửa gì. Thầy cô cần chỉ rõ chỗ yếu, cho sửa bài và trao đổi về cách sửa. Qua đó, người học biết tự nhận ra và khắc phục thiếu sót.
Bài kiểm tra viết cũng cần được bổ sung bằng các hình thức đánh giá khác. Vấn đáp giúp sinh viên có giải thích được lựa chọn của mình; thực hành cho thấy em có làm được như đã viết. Dự án nhóm và thực tập bổ sung bằng chứng về khả năng làm việc. Trong thời đại AI, càng cần những nhiệm vụ buộc người học trình bày cách nghĩ, bảo vệ sản phẩm và chứng minh đâu là năng lực của chính mình.
Cũng từ công việc chung có thể thấy ai giữ lời, ai thừa nhận phần việc chưa làm, ai biết lắng nghe và giúp bạn gặp khó.
Chuyên môn tốt chưa đủ nói lên những điều ấy; chăm chỉ, lễ phép cũng không bù được kiến thức, kỹ năng còn thiếu. Đánh giá toàn diện phải làm rõ từng mặt, tránh gom vào một điểm chung rồi không biết người học thực sự mạnh, yếu ở đâu.
Nhân cách cần được nhìn qua nhiều tình huống và cả quá trình sửa mình. Một lần mắc lỗi chưa đủ định đoạt một con người. Thầy cô cần lắng nghe, cho người học giải thích và cơ hội thay đổi. Muốn làm được, phải có thời gian, sĩ số phù hợp và bớt báo cáo hình thức. Thêm cách đánh giá mà chỉ tăng bài tập, biểu mẫu thì khó hiểu người học hơn.
Điều cần nhìn tới không phải điểm cao hay thấp mà là người học sẽ trở thành ai
Tại buổi làm việc đánh giá một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 25.8 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đích đến là "giáo dục được những con người như thế nào". Điều cần nhìn tới không phải điểm cao hay thấp, xếp hạng trên hay dưới, mà là người học sẽ trở thành ai: có làm được việc, sống trung thực, có trách nhiệm với mình và với người khác hay không.
Điểm số cần thiết, nhưng không thể nói hết một con người. Điều quan trọng không phải tìm cách làm cho điểm thấp xuống, mà làm cho chuẩn cao lên, phép đo thật hơn và để mỗi điểm số đều có năng lực thật đứng phía sau.