Khi một doanh nghiệp đóng cửa, người ta thường nhìn thấy những khoản vốn mất đi, những món nợ để lại và những lao động mất việc làm. Nhưng liệu sự thất bại của một doanh nghiệp có đồng nghĩa với việc toàn bộ giá trị mà nó từng tạo ra cũng biến mất?
Từ góc nhìn đó, nhân dịp Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10 năm nay, báo Dân trí thực hiện tuyến bài "Di sản của phá sản", tìm hiểu những giá trị còn lại sau thất bại kinh doanh.
Kỳ 1: Còn lại sau thất bại cho thấy ngay cả những doanh nghiệp không thành công cũng có thể tạo ra việc làm, đào tạo nhân lực, thử nghiệm những ý tưởng mới và đóng góp vào sự phát triển của thị trường.
Kỳ 2: Khai thác khía cạnh thất bại của doanh nghiệp là cái giá mà một nền kinh tế đổi mới sáng tạo phải trả để khám phá ra điều gì hiệu quả. Những kinh nghiệm, tri thức và nguồn lực ấy có thể tiếp tục được sử dụng trong các doanh nghiệp khác, những dự án kinh doanh mới.
Công ty ngưng hoạt động nhưng kinh nghiệm nhân sự không bị xóa sổ
Trong buổi gặp gỡ mới đây của nhóm nhân viên Nhà hàng Mùa (đã giải thể từ năm 2013), nhiều người nhìn lại quãng thời gian làm việc tại nhà hàng trên đường Trần Quốc Thảo (phường Xuân Hòa) như một bài học quý giá và bước đệm để họ có vị trí như ngày hôm nay.
Bảo, bếp trưởng ngày ấy, nay đang là chủ một quán ăn trên đường Tên Lửa (phường An Lạc); trong khi Dương là phụ bếp ngày nào nay đã trở thành một ông chủ của thương hiệu xôi rất nổi trên mạng; Trang với vai trò quản lý ngày xưa thì nay đang là đại diện một công ty kinh doanh máy bơm của Trung Quốc tại TPHCM; còn Quang, nhân viên pha chế giờ đang là chủ 3 cửa hàng cà phê tại phường Bến Thành và Thảo Điền (phường An Khánh)...
Sau hơn 2 năm kinh doanh ngành ẩm thực, công ty đã phải đóng cửa vì doanh thu không bù được chi phí trong một ngành kinh doanh khắc nghiệt. Nhưng nếu chỉ nhìn vào vài chục vị trí việc làm biến mất, bức tranh về Mùa vẫn chưa đầy đủ. Trước khi dừng hoạt động, doanh nghiệp đã tạo những vị trí đó, trả lương cho nhân viên qua nhiều tháng, thuê địa điểm, mua dịch vụ và giao dịch với nhà cung cấp.
Điều tương tự xuất hiện trong câu chuyện Propzy. Startup công nghệ bất động sản thành lập năm 2016, từng gọi vốn hơn 30 triệu USD và xây dựng mạng lưới khoảng 30 trung tâm giao dịch. Khi doanh nghiệp dừng hoạt động tại Việt Nam năm 2022, khoảng 200 nhân viên còn lại phải nghỉ việc.
Những người ấy đã làm việc trong một tổ chức từng thử đưa dữ liệu và công nghệ vào quá trình mua bán nhà đất. Từ môi giới, chăm sóc khách hàng đến vận hành sản phẩm, không ít công việc đòi hỏi kỹ năng chỉ hình thành khi trực tiếp tham gia thị trường. Chưa thể khẳng định ai trong số họ đã chuyển tới đâu, nhưng kinh nghiệm làm việc không tự mất đi vì công ty cũ đóng cửa.
Doanh nghiệp nhỏ: Cỗ máy tạo việc làm cho nền kinh tế
Các nhà kinh tế John Haltiwanger, Ron Jarmin và Javier Miranda, khi nghiên cứu dữ liệu doanh nghiệp Mỹ, chỉ ra một đặc điểm quan trọng của thị trường lao động: doanh nghiệp trẻ, chứ không đơn thuần doanh nghiệp nhỏ, đóng vai trò nổi bật trong việc tạo việc làm mới. Một công ty lâu năm có 1.000 lao động và chỉ tuyển thêm 20 người trong năm sẽ tạo ít công việc mới hơn một startup vừa thành lập và tuyển 50 nhân viên. Nhưng công ty trẻ đồng thời đối mặt với khả năng thu hẹp hoặc đóng cửa cao hơn.
Theo báo cáo Thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam của World Bank, các doanh nghiệp tăng trưởng cao tạo thêm hơn 1,4 triệu việc làm tại Việt Nam trong giai đoạn 2017-2020. Trong cùng giai đoạn, phần còn lại của khu vực tư nhân mất ròng khoảng 1,1 triệu việc làm. Điều đó cho thấy phần lớn tăng trưởng việc làm có thể tập trung ở một nhóm doanh nghiệp thay vì được phân bổ đều.
Văn phòng làm việc của Propzy trước đây (Ảnh: Propzy).
Ông Marc Kramer, Giảng viên cao cấp về Khởi nghiệp tại VinUniversity, cho rằng khi một doanh nghiệp đóng cửa, người ta thường chú ý đến số việc làm bị mất, các khoản nợ còn lại và sự biến mất của công ty trên thị trường. Tuy nhiên, cách nhìn này chưa phản ánh đầy đủ những đóng góp của doanh nghiệp trong suốt thời gian tồn tại.
Ông lấy ví dụ một công ty sử dụng 30 lao động trong 6 năm. Trong khoảng thời gian đó, doanh nghiệp đã trả lương, đóng thuế, mua hàng hóa và dịch vụ, đào tạo nhân viên, phục vụ khách hàng và có thể giúp các nhà cung cấp phát triển. Những đóng góp ấy không tự nhiên biến mất khi công ty đóng cửa.
“Tôi sẽ đánh giá một doanh nghiệp trên toàn bộ vòng đời của nó, chứ không chỉ đơn giản tại thời điểm nó đóng cửa”, ông Kramer nhấn mạnh.
Theo chuyên gia này, con người là một trong những tài sản có giá trị nhất được tạo ra bởi các công ty khởi nghiệp. Nhân viên tại những doanh nghiệp trẻ thường phải học cách giải quyết vấn đề với nguồn lực hạn chế, đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau, trực tiếp làm việc với khách hàng, ứng dụng công nghệ mới và đưa ra quyết định trong điều kiện thiếu chắc chắn.
Những kỹ năng và kinh nghiệm đó không mất đi khi doanh nghiệp ngừng hoạt động. Một nhân viên từng làm việc tại công ty công nghệ thất bại có thể mang kiến thức kỹ thuật và hiểu biết về khách hàng sang một doanh nghiệp lớn hơn.
Công ty không còn, kỹ năng có thể tiếp tục sống
Trong hồi ức của hơn 10 năm trước, những đồng nghiệp cũ tại Nhà hàng Mùa chia sẻ sự lo lắng khi công ty giải thể phải tìm việc mới, nhưng khẳng định thời gian làm việc ở Mùa đã cho họ cơ hội được làm việc, có thu nhập và tích lũy kinh nghiệm để làm việc ở những công ty lớn hơn, vị trí cao hơn sau này. Hồi đó họ đều là những người trẻ, mới ra trường hoặc ít kinh nghiệm, cơ hội xin được việc làm hoặc vị trí cao tương đương ở các công ty lớn là điều không thể.
Theo các nghiên cứu, ngoài tiền lương, doanh nghiệp còn là nơi người lao động học nghề. Một kỹ sư học cách xây sản phẩm, một nhân viên kinh doanh học cách thương lượng với khách hàng, một người quản lý trẻ học cách tuyển dụng và điều hành đội nhóm. Đây là quá trình học tập thông qua công việc, được Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) xem là kênh quan trọng giúp người lao động chuyển từ đào tạo sang môi trường làm việc.
Trong kinh tế học, sự dịch chuyển tri thức qua người lao động được xem là một kênh lan tỏa kiến thức giữa các doanh nghiệp. Một nhân viên có kinh nghiệm có thể mang theo kỹ năng chuyên môn, hiểu biết về khách hàng và cách giải quyết vấn đề sang tổ chức mới. Tuy nhiên, không phải mọi kỹ năng đều chuyển giao được, và một số người có thể phải đào tạo lại để thích nghi.
Nhiều cửa hàng đóng cửa trên các tuyến phố chính (Ảnh: DT).
TS Huỳnh Phước Nghĩa, Đại học Kinh tế TPHCM, nhìn nhận người lao động làm việc vài tháng hoặc vài năm trong một dự án rồi chuyển sang nơi khác vẫn có thể đã học hỏi và tích lũy. Song ông lưu ý không nên chỉ nhìn mặt tích cực: khi doanh nghiệp ngừng hoạt động, người lao động có thể mất việc bị động, phải chịu chi phí tìm việc, còn xã hội gánh thêm chi phí hỗ trợ và bảo hiểm thất nghiệp.
Theo ông Nghĩa, câu hỏi cốt lõi là “sau khi phải rời khỏi một doanh nghiệp thất bại một cách bị động, người lao động có phát triển thêm năng lực để tìm cơ hội mới hay không?”.
Một ví dụ đáng chú ý đến từ Phần Lan. Khi Nokia thu hẹp hoạt động điện thoại di động trong giai đoạn 2011-2014, tập đoàn triển khai chương trình Bridge, hỗ trợ nhân viên chuyển sang việc làm mới hoặc khởi nghiệp. Theo tài liệu OECD, chương trình tại Phần Lan góp phần hình thành khoảng 400 doanh nghiệp do gần 500 cựu nhân viên Nokia lập ra. Một số người còn được hỗ trợ đào tạo, tư vấn, tiếp cận công nghệ và khoản tiền khởi nghiệp.
Nokia không thể giữ nguyên tất cả công việc cũ. Nhưng việc tổ chức chuyển đổi đã giúp một phần năng lực kỹ thuật và quản lý tiếp tục được sử dụng. Đây là bài học về trách nhiệm với người lao động khi doanh nghiệp buộc phải thu hẹp, chứ không phải bằng chứng mọi vụ sa thải đều tạo ra công ty mới.
Tại Việt Nam, chuyên gia quản trị Trần Bằng Việt cho rằng hỗ trợ doanh nghiệp cần đặt trọng tâm vào năng lực sản xuất có khả năng phục hồi và vào chính con người. “Doanh nghiệp có thể không cứu được, nhưng con người trong đó thì luôn đáng cứu”, ông nói. Khi nguồn lực hỗ trợ hữu hạn, ông đề xuất dành một phần đáng kể cho đào tạo lại lao động và tạo cơ hội làm lại cho người sáng lập.
Điều đó không làm nhẹ trách nhiệm của doanh nghiệp đóng cửa. Lương, bảo hiểm, trợ cấp, các khoản nợ và quyền lợi chính đáng phải được giải quyết theo pháp luật. Chỉ khi người lao động được bảo vệ và có cơ hội chuyển sang công việc phù hợp, quá trình tái phân bổ nhân lực mới có thể đem lại lợi ích kinh tế và xã hội.
Một pháp nhân có thể kết thúc nhưng những tháng lương đã trả, kinh nghiệm tích lũy và tri thức con người mang theo không vì thế mà biến thành con số 0. Giá trị của chúng phụ thuộc vào khả năng người lao động tiếp tục được làm việc và phát triển.