Dân Trí • 22/09/2026 12:21

Sự khác nhau giữa bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện

(Dân trí) - Bảo hiểm xã hội Việt Nam giải thích sự khác nhau về chế độ và quyền lợi của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Tại hội thảo "An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp", ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội TPHCM, đề nghị đưa nhóm lao động nền tảng như tài xế xe công nghệ vào đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc để tài xế được hưởng các quyền lợi an sinh như ốm đau, thai sản, hưu trí…

Trong khi chờ đề xuất này được chấp thuận và quy định đi vào cuộc sống, ông Nguyễn Quốc Thanh khuyến nghị các tài xế xe công nghệ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để đảm bảo một phần an sinh, tăng tỷ lệ hưởng lương hưu sau này khi hết tuổi lao động.

Tuy nhiên, nhiều tài xế xe công nghệ tham dự hội thảo chưa hiểu rõ sự khác biệt giữa hai loại hình tự nguyện và bắt buộc này, các chế độ và quyền lợi ra sao để lựa chọn tham gia.

Theo các tài xế, họ muốn tham gia bảo hiểm xã hội chủ yếu để được hỗ trợ tài chính khi sinh con, bị tai nạn trên đường, ốm đau… vì họ thường xuyên làm việc trong môi trường độc hại, nguy hiểm, rủi ro tai nạn cao.

Sự khác nhau giữa bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện - 1 — Bảo hiểm xã hội TPHCM tư vấn chế độ cho người lao động (Ảnh: BHXH TP).

Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho biết, bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm xã hội bắt buộc đều do Nhà nước tổ chức nhưng có những quy định khác nhau.

Điểm khác thứ nhất là về quy định đối tượng được tham gia.

Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc được quy định cụ thể tại Khoản 1, 2, 3 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024. Người lao động và người sử dụng lao động thuộc đối tượng được quy định tại các điều khoản trên bắt buộc phải tham gia.

Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được quy định tại Khoản 4 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024. Theo đó, công dân Việt Nam từ 15 tuổi trở lên không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc và không phải là người đang hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hằng tháng là có thể tham gia nếu có nhu cầu.

Điểm khác thứ hai là về các chế độ bảo hiểm xã hội mà người tham gia được hưởng.

Người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc được hưởng 5 chế độ sau: Ốm đau; Thai sản; Hưu trí; Tử tuất; Bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo quy định của Luật An toàn, vệ sinh lao động.

Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện được hưởng 4 chế độ sau: Trợ cấp thai sản; Hưu trí; Tử tuất; Bảo hiểm tai nạn lao động theo quy định của Luật An toàn, vệ sinh lao động.

Điểm khác thứ ba là về căn cứ đóng bảo hiểm.

Căn cứ đóng của người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là tiền lương tháng và được quy định tại Khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 như sau:

Thứ nhất, người lao động thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do Nhà nước quy định thì tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội là tiền lương tháng theo chức vụ, chức danh, ngạch, bậc, cấp bậc quân hàm và các khoản phụ cấp chức vụ, phụ cấp thâm niên vượt khung, phụ cấp thâm niên nghề, hệ số chênh lệch bảo lưu lương (nếu có).

Thứ hai, người lao động thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định thì tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc là tiền lương tháng, bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương.

Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.

Căn cứ đóng của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện là thu nhập tháng. Thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.

Điểm khác thứ tư là tỷ lệ đóng bảo hiểm.

Tỷ lệ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc bao gồm: 3% tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội vào quỹ ốm đau và thai sản; 22% tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội vào quỹ hưu trí và tử tuất.

Trong mức đóng này, người lao động chỉ đóng 8% vào quỹ hưu trí và tử tuất, phần còn lại do người sử dụng lao động đóng.

Tỷ lệ đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện bằng 22% thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội vào quỹ hưu trí và tử tuất.

Trong mức đóng này, ngân sách nhà nước hỗ trợ một phần cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Mức hỗ trợ như sau:

Sự khác nhau giữa bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện - 3

Tại hội thảo “An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp”, ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội TPHCM, đề nghị bổ sung lao động nền tảng vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Nếu đề xuất được chấp thuận, tài xế xe công nghệ có thể tiếp cận nhiều quyền lợi an sinh quan trọng, gồm ốm đau, thai sản và hưu trí. Trong thời gian chờ chính sách được xem xét, ông Thanh khuyến nghị tài xế tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để có thêm điểm tựa khi hết tuổi lao động. Nhiều tài xế tham dự hội thảo chưa phân biệt rõ bảo hiểm xã hội bắt buộc với tự nguyện, dù sự khác nhau ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi và mức đóng. Họ cho biết nhu cầu lớn nhất là được hỗ trợ tài chính khi sinh con, ốm đau hoặc gặp tai nạn trong quá trình làm việc trên đường. Đặc thù thường xuyên di chuyển, đối mặt môi trường nguy hiểm và nguy cơ tai nạn cao khiến nhóm lao động này quan tâm đặc biệt đến chính sách an sinh. Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cả bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện đều do Nhà nước tổ chức, nhưng điều kiện tham gia, chế độ hưởng và cách đóng có nhiều điểm khác nhau. Khác biệt đầu tiên nằm ở nhóm người được tham gia, với bảo hiểm bắt buộc áp dụng theo các quy định cụ thể tại Khoản 1, 2, 3 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024. Người lao động và người sử dụng lao động thuộc nhóm này phải tham gia, không phụ thuộc vào việc cá nhân có mong muốn hay không. Bảo hiểm xã hội tự nguyện dành cho công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện bắt buộc và không đang hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hoặc trợ cấp hằng tháng. Nhóm này có thể đăng ký tham gia khi có nhu cầu, phù hợp với nhiều người làm việc tự do hoặc chưa có quan hệ lao động ổn định. Đây là lựa chọn được khuyến nghị cho tài xế xe công nghệ trong lúc đề xuất đưa họ vào diện bắt buộc chưa trở thành quy định chính thức. Khác biệt tiếp theo là các chế độ bảo hiểm được hưởng, trong đó người tham gia bắt buộc có tổng cộng năm nhóm quyền lợi theo quy định hiện hành. Năm chế độ gồm ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất và bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp theo Luật An toàn, vệ sinh lao động. Trong khi đó, bảo hiểm xã hội tự nguyện gồm trợ cấp thai sản, hưu trí, tử tuất và bảo hiểm tai nạn lao động theo Luật An toàn, vệ sinh lao động. Như vậy, bảo hiểm xã hội tự nguyện không bao gồm chế độ ốm đau và bệnh nghề nghiệp như bảo hiểm xã hội bắt buộc, dù vẫn duy trì các quyền lợi liên quan hưu trí và tử tuất. Điểm này đặc biệt đáng lưu ý với tài xế xe công nghệ, bởi mong muốn được hỗ trợ khi ốm đau hoặc gặp sự cố trong lúc làm việc là lý do quan trọng khiến họ tìm hiểu chính sách. Việc lựa chọn hình thức tham gia vì thế cần dựa trên nhu cầu thực tế, khả năng đóng và phạm vi quyền lợi mong muốn. Về căn cứ đóng, bảo hiểm xã hội bắt buộc sử dụng tiền lương tháng của người lao động, theo quy định tại Khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024. Với người hưởng lương theo chế độ Nhà nước, tiền lương đóng được tính từ chức vụ, chức danh, ngạch, bậc, cấp bậc quân hàm cùng các khoản phụ cấp và hệ số chênh lệch bảo lưu lương nếu có. Với người hưởng lương do doanh nghiệp quyết định, căn cứ đóng gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và khoản bổ sung được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định. Tiền lương đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng, còn bảo hiểm xã hội tự nguyện tính theo thu nhập tháng. Thu nhập làm căn cứ đóng tự nguyện thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng. Về tỷ lệ, bảo hiểm bắt buộc gồm 3% vào quỹ ốm đau, thai sản và 22% vào quỹ hưu trí, tử tuất, trong đó người lao động đóng 8%, phần còn lại do người sử dụng lao động đóng; bảo hiểm tự nguyện áp dụng mức 22% thu nhập vào quỹ hưu trí, tử tuất.

Xem thêm tại Dân Trí