Sức cám dỗ của sự nổi tiếng khiến các giang hồ mạng “leo thang hành vi”

Từ ngày 7 đến 18/8, Nguyễn Văn Hợi, tức Khánh "Sky", Hồ Văn Khoa và Trần Đình Tiệp, tức "Vua Quạt", bị khởi tố sau những màn livestream chửi bới, phát tán thông tin chưa được kiểm chứng. Hợi và Khoa còn đến xưởng của Tiệp phát trực tiếp, gây ảnh hưởng hoạt động của doanh nghiệp.

Bùi Xuân Huấn, tức Huấn "Hoa Hồng", bị khởi tố về 2 tội liên quan sai phạm kế toán và lừa đảo. Nguyễn Văn Thùy, tức "Tế Điên Nam Định", bị cáo buộc phát tán thông tin bịa đặt, xuyên tạc. Lê Văn Phú, tức Phú Lê, cùng vợ và hai người khác bị khởi tố trong vụ án liên quan hơn 107 tỷ đồng doanh thu không được hạch toán đầy đủ.

Từ những vụ việc trên, Thượng tá, Tiến sĩ tội phạm học Đào Trung Hiếu phân tích quá trình một số người vượt qua chuẩn mực đạo đức, thậm chí vi phạm pháp luật để duy trì sự nổi tiếng trên mạng xã hội.

Từ khát vọng được công nhận đến “trượt dốc đạo đức”

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, con người luôn có nhu cầu được thừa nhận, chú ý và khẳng định giá trị bản thân. Trong xã hội truyền thống, sự công nhận thường đến từ tri thức, lao động và cống hiến. Mạng xã hội lại tạo ra cơ chế khác: Một video gây sốc, phát ngôn lệch chuẩn hoặc hành động phản cảm có thể giúp một người vô danh nhanh chóng trở thành tâm điểm.

Dưới góc độ tâm lý học tội phạm, rất ít người ngay từ đầu đã chủ đích lựa chọn con đường phạm pháp. Quá trình này thường bắt đầu bằng những hành vi tưởng như chưa gây hậu quả nghiêm trọng như phát ngôn ngông cuồng, khoe lối sống bất cần hoặc cố tình tạo tranh cãi.

Khi nội dung nhận được hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, não bộ ghi nhận sự quan tâm của cộng đồng như một phần thưởng tâm lý. Danh tiếng trên mạng còn có thể được chuyển hóa thành tiền quảng cáo, hợp đồng, hoạt động kinh doanh hoặc sự tung hô của người hâm mộ.

Cơ chế phần thưởng khiến người sản xuất nội dung ngày càng phụ thuộc vào sự chú ý. Theo thời gian, chuẩn mực đạo đức có thể bị bào mòn. Hành vi từng bị coi là sai trái dần được hợp lý hóa bằng những suy nghĩ như “ai cũng làm vậy”, “tôi chỉ đang giải trí” hoặc “không ai bị tổn hại”.

Khi ranh giới đúng - sai trở nên mờ nhạt, cá nhân dễ bước qua giới hạn pháp luật để bảo vệ danh tiếng và lợi ích đã có. Tiến sĩ Đào Trung Hiếu gọi đây là quá trình “trượt dốc đạo đức”, hình thành qua nhiều lần tự biện minh.

Thay vì đánh giá bản thân bằng chuẩn mực đạo đức và pháp luật, họ bắt đầu đo giá trị bằng lượt xem và số người theo dõi. Lượng tương tác lớn tạo ra “ảo giác xã hội”, khiến người làm nội dung tin rằng mình được cộng đồng công nhận. Cảm giác có lỗi suy giảm vì luôn có người cổ vũ hoặc bao biện.

Một số người vì thế tiếp tục tái phạm dù từng bị xử phạt. Khi sức hút giảm, họ phải tạo cú sốc mới hoặc thực hiện hành vi táo bạo hơn để kéo khán giả trở lại. Đây là cơ chế “leo thang hành vi”, từ phát ngôn ngông cuồng đến xúc phạm, đe dọa, kích động bạo lực và vi phạm pháp luật ngoài đời thực.

Phá vỡ hệ sinh thái nuôi dưỡng “giang hồ mạng”

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, nhiều người sản xuất nội dung độc hại nhận thức được hậu quả nhưng thường đánh giá thấp tác động xã hội hoặc tự thuyết phục rằng mình chỉ đang “làm nội dung giải trí”. Đây là cơ chế “trung hòa trách nhiệm”, giúp họ tách mình khỏi hậu quả do hành vi gây ra.

Nhóm chịu tác động lớn nhất lại là thanh thiếu niên, lứa tuổi đang hình thành nhân cách nhưng khả năng kiểm soát hành vi và tư duy phản biện chưa hoàn thiện. Khi thường xuyên nhìn thấy những “giang hồ mạng” khoe tiền bạc, có nhiều người theo dõi và được tung hô, một bộ phận giới trẻ có thể hiểu sai rằng sự ngông cuồng, bạo lực là con đường ngắn nhất dẫn tới thành công.

Hệ quả có thể là thần tượng hóa hình mẫu lệch chuẩn, bắt chước hành vi nguy hiểm, suy giảm chuẩn mực đạo đức và coi thường pháp luật. Mỗi lượt xem, bình luận hoặc chia sẻ vì tò mò còn góp phần duy trì sức ảnh hưởng của nội dung độc hại.

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng chỉ xử phạt một vài cá nhân không thể chấm dứt hiện tượng “giang hồ mạng”. Đằng sau họ là cơ chế đề xuất của nền tảng, nguồn thu từ quảng cáo, bán hàng, các tài khoản cắt ghép video và một bộ phận khán giả chờ đợi những màn chửi bới, thách thức mới.

Khi nội dung càng phản cảm càng được lan truyền, người sản xuất càng có động lực tạo thêm thị phi. Danh tiếng mang lại tiền bạc, còn lợi ích kinh tế thúc đẩy hành vi lệch chuẩn. Vòng lặp chỉ bị phá vỡ khi sự ngông cuồng không còn dễ dàng được quy đổi thành lượt xem và thu nhập.

Các nền tảng phải kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế lan truyền và gỡ bỏ nội dung vi phạm. Những hành vi xúc phạm, bịa đặt, kích động bạo lực hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác cần được xử lý nghiêm.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một “hệ miễn dịch số”, gồm khả năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và năng lực chống lại những giá trị ảo. Gia đình cần quan tâm nội dung con em theo dõi; nhà trường phải tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng mạng xã hội và ý thức pháp luật.

Xã hội cũng cần lan tỏa những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng.

Xét đến cùng, theo Thượng tá Hiếu, cuộc chiến với “giang hồ mạng” không đơn thuần là xử lý một vài cá nhân trên Internet. Đó là cuộc cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: Tri thức, sự tử tế, trách nhiệm xã hội và sự nổi tiếng bất chấp chuẩn mực. Tương lai của thế hệ trẻ phụ thuộc vào việc xã hội lựa chọn tôn vinh hệ giá trị nào.