Đoàn TTVN chỉ giành được 3 huy chương vàng (HCV) tại Asiad 20 Aichi-Nagoya (Nhật Bản) năm 2026. Cả 3 HCV này (2 HCV ở môn cầu mây, 1 HCV karate) đều nằm ngoài chương trình thi đấu của Olympic Los Angeles (Mỹ) năm 2028.
Điều này mở ra dự báo TTVN khó thành công tại Thế vận hội sau đây hai năm. Trao đổi với phóng viên Dân trí sau Asiad 20, cựu giảng viên Đại học TDTT TPHCM, chuyên gia bóng đá Đoàn Minh Xương (vô địch bóng đá Việt Nam năm 1996, là thầy của các cựu danh thủ Trần Công Minh, Huỳnh Quốc Cường, Phạm Công Lộc) hiến kế để TTVN thay đổi từ gốc.
Cựu giảng viên Đại học TDTT TPHCM, chuyên gia bóng đá Đoàn Minh Xương (trái) và cựu Tổng thư ký VFF Ngô Lê Bằng (Ảnh: HFF).
Thất bại được nhìn thấy từ trước
Ông đánh giá thế nào về kết quả đoàn TTVN tại Asiad 20 vừa kết thúc tại Nhật Bản?
- Chúng ta chỉ giành được 3 HCV, thấp hơn so với mục tiêu đề ra trước đại hội (từ 4-6 HCV), không hoàn thành chỉ tiêu về mặt số lượng. Ngoài ra, quan trọng hơn cả số lượng, về chất lượng, 3 HCV của đoàn TTVN tại Asiad 20 không có HCV trong chương trình thi đấu tại Olympic năm 2028.
Theo tôi, đây là bước thụt lùi của TTVN so với các đoàn thể thao trong khu vực Đông Nam Á. Thái Lan, Philippines và Indonesia đều có HCV ở các môn thi đấu sẽ có mặt tại Olympic sau đây hai năm. Các VĐV giành HCV Asiad 20 của họ có triển vọng giành huy chương, thậm chí có triển vọng cao để giành được HCV Olympic Los Angeles năm 2028.
Chính vì thế, có thể khẳng định rằng TTVN đã thất bại tại Asiad 20 vừa kết thúc và thất bại này không có gì lạ.
2 trong số 3 HCV của đoàn TTVN tại Asiad 20 đến từ môn cầu mây (Ảnh: Quý Lượng).
Có nghĩa thất bại của TTVN tại Asiad là điều mà nhiều người đã dự đoán từ trước?
- Chiến lược đầu tư cho TTVN có phần lạc hậu so với chuyển động chung của thể thao thế giới. Tôi lấy ví dụ, hồi đầu những năm 1990, khi TTVN mới quay trở lại với đấu trường quốc tế, sau thời gian rất dài vắng bóng, chúng ta nhắm đến các môn võ, các môn thể thao ít người tham gia thi đấu, ít quốc gia đầu tư, để nhanh chóng có thành tích ngay lập tức, nhanh chóng tạo tiếng vang.
Chiến lược này, ở thời điểm đó là đúng, thường được giới TTVN gọi là “đi tắt đón đầu”. Nhưng theo thời gian, vị thế đất nước đã khác, nền kinh tế của cả nước đã phát triển khác hẳn, cả thế giới cũng đã đầu tư cho thể thao theo hướng khác. Trong khi đó, chúng ta vẫn cứ “đi tắt đón đầu”.
Có nghĩa là TTVN sử dụng chiến lược cũ của gần 40 năm trước, tất yếu sẽ trở nên lạc hậu so với phần còn lại của thế giới chừng đó thời gian. Giờ là lúc chúng ta cần lộ trình, cần chiến lược, thậm chí chiến lược dài hơi 20 năm cho mỗi chu kỳ. Chúng ta phải có lộ trình phát triển bài bản, chứ không thể “đi đường tắt” rồi mong "đón đầu" mãi.
Chiến lược đầu tư vào nhiều môn võ, nhiều nội dung trong môn võ, ít quốc gia tham gia thi đấu của TTVN bắt đầu cho thấy sự lạc hậu so với chuyển động chung của thế giới (Ảnh: Quý Lượng).
Lộ trình dài hơi, đầu tư đồng bộ
Và lộ trình, chiến lược đó là gì, thưa ông?
- Về chiến lược phát triển con người cho thể thao, chúng ta phải tính chuyện đầu tư 20 năm cho từng thế hệ vận động viên (VĐV). Tôi từng sang Đức tham khảo mô hình đào tạo của họ, người Đức có kế hoạch xây dựng lứa VĐV bóng đá từ năm 2014, đến tận năm 2034 mới tính chuyện thu thành quả từ lứa này, nhân dịp World Cup 2034. Các môn khác, họ cũng có chiến lược tương tự.
Họ bắt đầu từ thể thao học đường, gieo niềm đam mê, tạo sân chơi thể thao cho các em nhỏ khi các em còn cắp sách đến trường. Sau đó, đưa những em có triển vọng đến với những học viện thể thao. Sau cùng, đầu ra sẽ là những CLB thể thao chuyên nghiệp và đội tuyển quốc gia.
Các cường quốc thể thao hàng đầu thế giới như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Hàn Quốc, hoặc ngay cả quốc gia lân cận chúng ta như Thái Lan cũng làm theo cách này.
Philippines có kế hoạch đầu tư cho VĐV thể dục dụng cụ Carlos Yulo từ rất nhiều năm trước (Ảnh: Reuters).
Có nghĩa là tạo ra một hệ sinh thái thể thao xuyên suốt từ khi nhỏ đến lớn cho các em. Đầu tư cho VĐV là quá trình dài theo đuổi mô hình “kim tự tháp”, đừng làm theo kiểu đến sát các đại hội thể thao mới đưa VĐV đi tập huấn vài tháng, tập luyện chuyên sâu vài tháng rồi thôi.
Ông có thể nói rõ hơn về mô hình kim tự tháp này?
- Đầu tiên là chân đế phải rộng, càng nhiều người chơi thể thao thì diện tuyển chọn càng rộng. Sau đó sàng lọc dần khi các em bước vào quá trình tập luyện các môn riêng lẻ phù hợp với tố chất và đam mê của từng em.
Khi lên đến giai đoạn VĐV đỉnh cao, chúng ta không cần đông nữa, không còn cần nhiều môn nữa. Lúc này, số lượng ít cũng được, nhưng thành phần lên đến đỉnh cao phải là thành phần tinh hoa. VĐV là những tinh hoa, HLV cũng là những tinh hoa, phải có sự đồng bộ.
Ở giai đoạn đỉnh cao, chúng ta càng chú trọng vào các môn chuyên biệt càng tốt, phù hợp với thể chất, thể trạng và khí chất của người Việt Nam. Thậm chí trong từng môn, chúng ta chỉ đầu tư vào một số nội dung chuyên biệt, một số hạng cân chuyên biệt, có tiềm năng cao nhất bước lên đỉnh cao nhất của thế giới.
Thái Lan có VĐV điền kinh Puripol Boonson ở trình độ thế giới, TTVN không có VĐV nào ở trình độ này (Ảnh: Quý Lượng).
Phù hợp với thể chất và khí chất của người Việt Nam
Những môn thể thao và những nội dung thi đấu nào hiện nay phù hợp thể chất, thể trạng và khí chất của VĐV Việt Nam, thưa ông?
- Ngoài điền kinh và bơi là những môn cơ bản của mọi đại hội thể thao lớn, bóng đá là môn thể thao mang tính đại chúng, tạo hiệu ứng xã hội cao, thì những môn sau đây phù hợp để đầu tư hướng đến thành tích cao nhất ở Asiad và Olympic: Bắn súng, bắn cung, thể dục dụng cụ, cử tạ, các hạng cân nhẹ thuộc các nội dung đối kháng của các môn võ và nhóm các môn, các nội dung tương tự (ví dụ thể dục nghệ thuật, nhảy cầu…).
Đây là điều mà nhiều quốc gia ở Đông Nam Á đã làm. Những môn này thường ít các pha đối kháng, ít va chạm trực tiếp, nên phù hợp với các VĐV Đông Nam Á nói chung, VĐV Việt Nam nói riêng.
Indonesia, Thái Lan, Malaysia đầu tư vào môn cầu lông từ vài thập kỷ qua, họ có những VĐV cầu lông hàng đầu thế giới. Philippines đầu tư vào thể dục dụng cụ, Indonesia cực mạnh môn cử tạ, còn Thái Lan đầu tư vào các hạng cân nhẹ trong môn taekwondo…
VĐV cầu lông Kunlavut Vitidsarn có thể giành HCV Olympic Los Angeles năm 2028 (Ảnh: AFP).
Ngay đến quốc gia mà VĐV của họ có thể chất cực tốt là Triều Tiên, họ đầu tư cực kỳ trọng điểm. Triều Tiên thường tham dự khá ít môn thi đấu tại các kỳ Olympic và Aisad, nhưng những môn nào họ đã tham gia ở các kỳ đại hội nói trên, họ cực mạnh.
Và để thực hiện đồng bộ chiến lược phát triển dài hạn này, TTVN cần những gì?
- Chúng ta phải giải quyết tốt những bước cơ bản sau đây, đầu tiên phong trào thể thao trong quần chúng phải mạnh. Phong trào mạnh để chúng ta tạo chân đế rộng, theo mô hình “kim tự tháp”.
Bắn súng là môn phù hợp với thể chất và khí chất của người Việt Nam (Ảnh: Quý Lượng).
Thứ hai là phải phát triển cơ sở vật chất, các VĐV muốn có nơi tập luyện thì họ phải cơ sở vật chất tốt để tập luyện và thi đấu. Thứ ba là phải có HLV giỏi, muốn có VĐV giỏi, phải có HLV giỏi trước đã.
Thứ tư là cải thiện chế độ tập luyện, chế độ đãi ngộ cho các VĐV, HLV, để họ hiểu rằng nếu họ đạt đến đỉnh cao, họ sẽ được đãi ngộ khác biệt, không còn phải lo về cuộc sống thường nhật nữa. Thứ năm là các VĐV trong diện đầu tư trọng điểm phải được thi đấu quốc tế liên tục, nhằm gia tăng bản lĩnh và kinh nghiệm "chinh chiến" ở môi trường đỉnh cao.
Thi đấu quốc tế liên tục, là thước đo mang tính định lượng thành tích của chúng ta so với phần còn lại của châu Á và thế giới. Ngoài ra, một vấn đề khác mang tính đồng bộ, đó là công tác xã hội hóa TDTT phải tốt. Chúng ta phải huy động được các nguồn lực xã hội để chủ động về nguồn kinh phí. Công tác xã hội hóa càng được thực hiện thành công, sẽ càng giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước.
Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!
