Thiếu sàn vận tải số, doanh nghiệp phải chạy xe rỗng lãng phí - Thanh Niên

Chưa xây dựng được một hệ thống giao dịch vận tải số có khả năng kết nối rộng rãi giữa chủ hàng và doanh nghiệp vận tải khiến thị trường logistics TP.HCM nói riêng và cả nước nói chung đối mặt nhiều lãng phí.

Tỷ lệ xe chạy rỗng lên đến 50 - 70%

Ngân hàng Thế giới (World Bank) từng có những lưu ý, thị trường vận tải hàng hóa tại VN hiện có tính phân mảnh cao, thiếu các đơn vị kết nối quy mô lớn, khiến tỷ lệ xe quay về không có hàng trên một số hoạt động vận tải có thể lên tới 50 - 70%. World Bank cũng chỉ ra rằng sự phân mảnh của ngành vận tải không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp (DN) vận tải mà tình trạng xe chạy rỗng còn tạo ra nhiều hệ lụy đối với nền kinh tế.

Việc thiếu dữ liệu tập trung cũng khiến cơ quan quản lý khó có được bức tranh đầy đủ về nhu cầu vận tải, năng lực đội xe, luồng hàng hóa và tình trạng sử dụng phương tiện. Điều này hạn chế khả năng dự báo, quy hoạch và tổ chức giao thông, đặc biệt tại các khu vực tập trung cảng biển, khu công nghiệp (KCN) và trung tâm logistics.

Ông Lê Trung Tính, Phó chủ tịch Hiệp hội Vận tải TP.HCM, nhận định: Mặc dù đã xuất hiện một số nền tảng kết nối vận tải tư nhân nhưng nhìn chung thị trường logistics vẫn đang hoạt động phân tán. Các DN vận tải chủ yếu tự tìm kiếm khách hàng, thông qua các đầu mối quen biết hoặc đơn vị môi giới, thay vì được kết nối trên một hệ thống có khả năng cập nhật nhu cầu vận chuyển và năng lực phương tiện theo thời gian thực. Điều này dẫn đến nghịch lý: Có DN đang cần xe để vận chuyển hàng hóa, trong khi nhiều phương tiện khác lại chạy rỗng trên cùng tuyến đường hoặc phải chờ đợi để tìm đơn hàng phù hợp.

"Chẳng hạn, một xe container vận chuyển hàng từ KCN ở Bình Dương đến cảng Cát Lái có thể phải quay về mà không có hàng. Trong khi đó, một DN khác lại cần vận chuyển hàng từ khu vực cảng về các KCN. Nếu thông tin không được kết nối kịp thời, cả hai bên đều bỏ lỡ cơ hội tối ưu chi phí. Đây là ví dụ điển hình cho tình trạng mất cân đối cung - cầu vận tải, không hẳn do thiếu phương tiện hay thiếu nguồn hàng, mà do thiếu cơ chế chia sẻ thông tin và tổ chức điều phối hiệu quả", ông Lê Trung Tính phân tích.

Đề xuất TP.HCM thí điểm sàn giao dịch vận tải số ngay trong năm 2027

Theo Hiệp hội Vận tải TP.HCM, hoạt động vận tải hàng hóa tại TP đang đứng trước nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh không gian phát triển kinh tế được mở rộng sau khi TP.HCM sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu. Với diện tích gần 6.770 km² và quy mô dân số khoảng 14 triệu người, TP.HCM đã trở thành một siêu đô thị, có nhu cầu vận chuyển hàng hóa và hành khách rất lớn. Không chỉ phục vụ thị trường tiêu dùng nội địa, hệ thống vận tải của TP còn đảm nhận vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng hàng hóa xuất nhập khẩu và logistics của cả khu vực phía nam. Tuy nhiên, đến nay TP vẫn chưa có sàn giao dịch vận tải số chính thức được tổ chức hoặc quản lý tập trung, đủ khả năng kết nối hiệu quả giữa chủ hàng, DN vận tải và các đơn vị cung ứng dịch vụ liên quan.

Thực tế thị trường hiện đã xuất hiện một số nền tảng giao dịch logistics như Phaata.com, các ứng dụng tìm kiếm phương tiện, kết nối xe chiều về hoặc hỗ trợ giao nhận hàng hóa. Tuy nhiên, phần lớn các giải pháp này được phát triển riêng lẻ, thiếu sự liên thông và chưa hình thành được một hệ sinh thái vận tải thống nhất. Trước đây, từ năm 2015, ngành giao thông vận tải cũng từng thí điểm sàn giao dịch vận tải Vinatrucking. Dù vậy, mô hình này chủ yếu dừng lại ở chức năng cung cấp thông tin, chưa phát triển thành công cụ điều phối vận tải hiệu quả trên quy mô lớn.

Ông Lê Trung Tính phân tích: Nguyên nhân của tình trạng trên không chỉ nằm ở công nghệ mà còn liên quan đến thể chế, phương thức tổ chức vận tải và đặc điểm của cộng đồng DN. Trong đó, đáng chú ý là việc thiếu cơ chế bảo lãnh, chế tài và những quy định đủ sức tạo dựng niềm tin giữa các bên tham gia giao dịch. Dữ liệu vận tải chưa được đồng bộ, liên thông, trong khi nhiều hoạt động logistics vẫn duy trì song song chứng từ điện tử và chứng từ giấy. Đặc biệt, ngành vận tải có tỷ lệ DN, hợp tác xã nhỏ và vừa rất lớn, ước tính lên đến 70 - 80%, khiến khả năng đầu tư công nghệ, tổ chức quản trị và chuyển đổi số gặp nhiều hạn chế. Hệ quả là năng suất khai thác phương tiện chưa cao, tình trạng xe chạy rỗng, nhất là chiều về, vẫn phổ biến.

"Chi phí logistics hiện tương đương khoảng 16 - 18% tổng sản phẩm địa bàn (GRDP) TP.HCM, trong khi tỷ lệ xe chạy rỗng dao động quanh mức 30%. Đây là những yếu tố làm gia tăng chi phí vận chuyển và suy giảm năng lực cạnh tranh của DN. Mục tiêu hiện nay là từng bước kéo giảm chi phí logistics xuống khoảng 11 - 12%, đồng thời giảm tỷ lệ xe chạy rỗng còn khoảng 20%", đại diện Hiệp hội Vận tải TP.HCM cho biết.

Để đạt được những mục tiêu này, việc tổ chức lại hoạt động vận tải và ứng dụng công nghệ số được xem là giải pháp quan trọng. Theo ông Lê Trung Tính, sàn giao dịch vận tải số sẽ khắc phục tình trạng này bằng cách tạo ra một nền tảng kết nối tập trung giữa chủ hàng và các đơn vị vận tải. Không chỉ thế, sàn giao dịch còn cần kết nối các ngân hàng, DN bảo hiểm, cảng, kho bãi, đơn vị cung ứng nhiên liệu và những dịch vụ hỗ trợ khác. Thông qua cơ chế điều phối, hệ thống có thể đối chiếu nhu cầu vận chuyển với năng lực phương tiện, từ đó hỗ trợ tìm kiếm đơn hàng, ghép hàng chiều về, báo giá và tổ chức thực hiện vận chuyển.

Lợi ích trực tiếp là DN có thể tăng số chuyến xe có hàng, giảm quãng đường chạy rỗng, rút ngắn thời gian thương lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng phương tiện. Bên cạnh đó, việc đưa các giao dịch lên nền tảng số còn có thể giúp minh bạch hơn quá trình báo giá, giao nhận hàng hóa và mở rộng cơ hội tiếp cận khách hàng cho các DN nhỏ. Ở góc độ xã hội, khi giảm được số phương tiện chạy không tải, ngành vận tải còn có thể tiết kiệm nhiên liệu, giảm phát thải và hạn chế áp lực lên hệ thống giao thông.

Từ thực tế hoạt động của ngành vận tải, ông Lê Trung Tính đề xuất TP.HCM sớm nghiên cứu và triển khai thí điểm mô hình sàn giao dịch vận tải số ngay trong năm 2027. Đối với cơ quan quản lý, Hiệp hội kiến nghị Bộ Xây dựng sớm nghiên cứu, trình Chính phủ ban hành các quy định về chuyển đổi số trong lĩnh vực vận tải, trong đó có cơ chế quản lý sàn giao dịch và các nền tảng cung ứng dịch vụ vận tải. "Việc xây dựng khung pháp lý đối với những mô hình vận tải hoạt động trên nền tảng công nghệ cần được đẩy nhanh, đồng thời chú trọng bảo vệ quyền lợi của người lao động tham gia các nền tảng này", ông Tính nhấn mạnh.

Một số nước lân cận trong khu vực như Singapore hiện áp dụng một mô hình tiêu biểu là SGTraDex (Singapore Trade Data Exchange), nền tảng hạ tầng trao đổi dữ liệu thương mại được phát triển nhằm hỗ trợ chia sẻ thông tin an toàn giữa DN xuất nhập khẩu, hãng vận tải, đơn vị khai thác cảng, kho bãi, ngân hàng và các tổ chức cung cấp dịch vụ logistics. Đầu năm nay, SCGJWD Logistics (SJWD), một trong những DN logistics lớn của Thái Lan, cũng đã công bố kế hoạch tăng cường ứng dụng AI trong điều phối vận tải thông qua hệ thống quản lý vận tải (TMS) và trung tâm điều hành logistics. DN này có mạng lưới 596 đối tác vận tải với tổng cộng hơn 14.000 phương tiện. Thay vì để từng nhà vận tải tự tìm kiếm nguồn hàng, hệ thống sử dụng công nghệ để ghép nối nhu cầu vận chuyển chiều đi và chiều về, từ đó hạn chế tình trạng xe chạy không tải.