Theo văn kiện, cộng đồng địa phương cần được tham gia ngay từ khi xác định một di sản có những giá trị gì, cần gìn giữ những yếu tố nào, thay vì chỉ được lấy ý kiến sau khi các quyết định cơ bản đã được đưa ra. Nghệ nhân, người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên và những người lưu giữ tri thức còn có thể tham gia giải thích ý nghĩa, quản lý và giám sát việc bảo tồn.
Lời kể, ký ức, kiến thức được truyền qua các thế hệ và những tập quán đang được duy trì trong cộng đồng cũng là căn cứ để đánh giá di sản, bên cạnh hồ sơ, hiện vật và nghiên cứu khoa học.
Văn kiện là kết quả của Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực (mức độ di sản thể hiện đúng các giá trị và bản sắc vốn có), với sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý, đại diện các quốc gia và cộng đồng.
Một nội dung được văn kiện nhấn mạnh là di sản không nhất thiết phải giữ nguyên hình thức tại một thời điểm trong quá khứ. Di sản có thể thích ứng với đời sống và thay đổi theo thời gian, miễn là những giá trị cốt lõi vẫn được gìn giữ.
Với di sản sống, điều quan trọng là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục sử dụng, thực hành và truyền lại cho các thế hệ sau. Cùng với đó, những ý nghĩa, chức năng và sự gắn kết giữa con người với di sản cần được duy trì.
Vì vậy, vật liệu lâu đời hay một tập quán được gọi là "truyền thống" chưa đủ để khẳng định di sản còn giữ được bản sắc. Việc đánh giá cần xem xét cả vật liệu, kỹ thuật, tri thức và cách thực hành có tiếp tục thể hiện những giá trị làm nên di sản hay không.
Với di sản bị hư hại do thiên tai, xung đột, di dời dân cư hoặc đô thị hóa, việc phục hồi cần gắn với đời sống của cộng đồng. Bên cạnh hình thức công trình trước biến cố, cần khôi phục cách sử dụng, những sinh hoạt, tri thức và quan hệ xã hội gắn với nơi đó.
Quá trình tái thiết phải dựa trên phần vật chất còn lại, tư liệu, kết quả khảo cổ, nghiên cứu khoa học, kiến thức truyền khẩu và kỹ năng truyền thống, tránh dựng lại theo phỏng đoán.
Ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới tham quan đình Tam Chúc, Ninh Bình chiều 30/9. Ảnh: Gia Chính
UNESCO đánh giá việc thông qua Văn kiện Hà Nội là dấu mốc quan trọng, góp phần xây dựng cách đánh giá di sản toàn diện hơn, phù hợp với sự đa dạng văn hóa. Văn kiện bổ sung góc nhìn của khu vực châu Á - Thái Bình Dương vào thảo luận toàn cầu, nhấn mạnh việc đánh giá cần dựa trên bằng chứng, phương pháp phù hợp và hiểu biết của cộng đồng, xem xét cả giá trị vật thể và phi vật thể.
Theo ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới, văn kiện xem xét cả vật liệu, hình thức của di sản lẫn ký ức, tín ngưỡng, ngôn ngữ, tập quán, tri thức truyền thống và quan hệ xã hội gắn với di sản. Mối liên hệ giữa con người, địa điểm và tự nhiên cũng là yếu tố cần được tính đến.
Với các trường hợp phục dựng, tái thiết hoặc tiếp tục duy trì di sản, việc đánh giá cần làm rõ những yếu tố còn lại, đã thay đổi hoặc mất đi, từ đó xác định tác động đến giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.
Sau hội nghị, Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO sẽ đưa kết quả Đối thoại Hà Nội vào các cuộc thảo luận quốc tế, dưới sự định hướng của Ủy ban Di sản Thế giới và phối hợp với ba cơ quan tư vấn gồm ICOMOS, ICCROM và IUCN. Các kết quả này cũng sẽ được đưa tới kỳ họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản Thế giới tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, năm 2027.
Tại buổi khai mạc hội nghị, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung cho biết Việt Nam coi di sản văn hóa là tài sản quốc gia, chủ trương kết hợp bảo tồn với phát triển và tôn trọng tối đa các yếu tố gốc của di sản. "Việt Nam xác định phát triển nhanh và bền vững, kiên quyết không đánh đổi bản sắc, không đánh đổi di sản để chạy theo tăng trưởng kinh tế", ông Trung nói.
Theo Bộ trưởng, các quyết định bảo tồn cần có cơ sở khoa học, được thảo luận cởi mở và thực hiện có trách nhiệm. Những người trực tiếp gìn giữ, thực hành và truyền lại di sản cần được lắng nghe, tôn trọng. Thành công của bảo tồn cần được đánh giá qua sức sống của văn hóa và chất lượng cuộc sống, bên cạnh lượng khách và doanh thu.
Phó bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong cho biết Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm xác định "Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo" là những giá trị cốt lõi, tạo nguồn lực và sức mạnh mềm cho thành phố. Hà Nội kiên định quan điểm "bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn", hài hòa giữa gìn giữ di sản với xây dựng Thủ đô hiện đại, văn minh, sáng tạo và hội nhập.
Văn kiện Hà Nội đưa ra cơ sở để các quốc gia đánh giá và lựa chọn cách bảo tồn phù hợp với từng bối cảnh văn hóa, thay vì áp dụng một mô hình cho mọi di sản. Các quốc gia được kêu gọi ghi nhận cách cộng đồng quản lý di sản theo truyền thống, tăng cường đối thoại và sự tham gia của các bên khi ra quyết định, đồng thời nâng cao khả năng ứng phó với thiên tai và các rủi ro.
Văn kiện cũng đề nghị Ủy ban Di sản thế giới xem xét cách đánh giá việc gìn giữ các giá trị và bản sắc của di sản trong hướng dẫn thực hiện Công ước. Việc bảo tồn công trình, hiện vật cần gắn kết chặt chẽ hơn với gìn giữ các tập quán, tri thức và sinh hoạt văn hóa liên quan.
Gia Chính