Tình thế các cường quốc tầm trung

Tại kỳ họp cấp cao Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc khóa 81, nhiều cường quốc tầm trung cùng lên tiếng kêu gọi hợp tác, trong bối cảnh thế giới ngày càng phân cực. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đề cập việc khôi phục chủ nghĩa đa phương, còn Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung nhấn mạnh giá trị quý giá của hợp tác đa phương. Thủ tướng Anh Andy Burnham nói về sự cần thiết phải hợp tác để giải quyết những vấn đề chung, trong khi Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi kêu gọi huy động sức mạnh tập thể và xây dựng khuôn khổ hợp tác. Những thông điệp đó, theo đánh giá của Công ty GZero thuộc Eurasia Group, tương phản rõ rệt với phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đại diện thành viên hùng mạnh nhất Liên Hiệp Quốc. Ông Trump tuyên bố không có chính phủ toàn cầu, cho thấy khoảng cách quan điểm lớn giữa Mỹ và nhiều quốc gia đang đặt niềm tin vào cơ chế đa phương. Gần như cùng thời điểm, lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc tiến hành hội đàm thượng đỉnh song phương tại Washington D.C, trong lúc phần lớn các nước còn lại tập trung ở New York. Sự đối lập ấy phản ánh vị thế đặc biệt của các cường quốc tầm trung, nhóm quốc gia có năng lực đáng kể nhưng chưa đủ sức định hình trật tự quốc tế như Mỹ hoặc Trung Quốc. Theo chuyên gia James Lewis thuộc Trung tâm phân tích chính sách châu Âu, nhóm này hiện thiếu sức mạnh cần thiết để tạo ảnh hưởng tương xứng trước hai siêu cường. Điểm yếu bộc lộ rõ hơn trong các cuộc xung đột, nơi tiếng nói ngoại giao thường cần đi kèm khả năng phối hợp và gây sức ép đủ lớn. Trong các vấn đề như chiến sự Ukraine và tình hình Iran, những quốc gia tầm trung đã cung cấp hỗ trợ tài chính, nhân đạo hoặc quân sự, nhưng phần lớn chưa thành công trong việc thúc đẩy giải pháp cụ thể. Trường hợp các nước châu Âu liên quan xung đột Nga và Ukraine cho thấy nguồn lực hỗ trợ không tự động chuyển hóa thành ảnh hưởng chính trị. Nhiều quốc gia vẫn chịu tác động từ Mỹ hoặc Trung Quốc, đồng thời chưa hình thành tầm nhìn chung để giảm sự lệ thuộc vào các cường quốc lớn. Chuyên gia James Lewis nhận xét mỗi quốc gia đều sở hữu điểm mạnh riêng, nhưng họ chưa tìm được cách kết hợp những lợi thế đó thành sức mạnh chung. Dù vậy, các cường quốc tầm trung không phải lực lượng không có khả năng phản ứng, như trường hợp Canada cho thấy sau tranh chấp thương mại với Mỹ. Sau khi đàm phán thuế quan đổ vỡ vào tháng 8, Washington áp mức thuế 50% lên lượng hàng hóa Canada trị giá không dưới 20 tỉ USD, nhưng Ottawa không khuất phục và đã đáp trả. Theo chuyên gia cấp cao Emma Ashford thuộc Trung tâm Stimson, các cường quốc tầm trung có thể nâng cao vị thế nếu phối hợp quanh những vấn đề hẹp, thay vì đối đầu trực diện với Mỹ hoặc Trung Quốc. Quốc phòng châu Âu là ví dụ đáng chú ý, khi mười cường quốc tầm trung, trong đó có Anh, Pháp và Đức, xúc tiến sáng kiến chung về tên lửa đạn đạo bên lề một cuộc họp tại Paris vào tháng 7. Động thái này diễn ra giữa lúc châu Âu lo ngại hơn về Nga, đồng thời niềm tin vào hỗ trợ quân sự của Mỹ suy giảm. ASEAN cũng được bà Ashford xem là mô hình phối hợp cực kỳ hiệu quả, bởi thuế quan thương mại giữa các thành viên hầu như không tồn tại. Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung chỉ có thể giảm bớt ảnh hưởng của Mỹ và Trung Quốc ở một số lĩnh vực, chứ khó tách biệt hoàn toàn trong những vấn đề then chốt. Phát triển trí tuệ nhân tạo độc lập với các siêu cường là một ví dụ, khi Mỹ và Trung Quốc vẫn dẫn đầu, đồng thời cạnh tranh quyết liệt để tăng tốc công nghệ. Pháp từng triệu tập một cuộc họp tại Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc nhằm thảo luận rủi ro do trí tuệ nhân tạo gây ra, nhưng cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều không muốn làm chậm quá trình phát triển lĩnh vực này. Dẫu vậy, bà Emma Ashford cho rằng các cường quốc tầm trung đang hiện diện ngày càng rõ hơn trên trường quốc tế, nhờ vai trò quan trọng về kinh tế, nhân khẩu học và công nghệ. Nếu hợp tác hiệu quả, Liên minh châu Âu có thể tạo sức ép kinh tế đối với Mỹ hoặc Trung Quốc, nhưng việc nhiều cường quốc cùng muốn trỗi dậy cũng có thể khiến ổn định địa chính trị thêm thách thức, theo nguồn Thanh Niên.