Diễn ra trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đầy biến động với các cuộc xung đột nóng bỏng tại Trung Đông và bất đồng Mỹ- Ukraine, quyết định tới Samarkand, Uzbekistan của người đứng đầu Bộ Ngoại giao Mỹ không đơn thuần là một hoạt động ngoại giao định kỳ, mà là một “thế công” ngoại giao và kinh tế có chủ đích. Trung Á ngày càng có ý nghĩa chiến lược đối với Washington nhờ vị trí nằm giữa Trung Quốc, Nga và Iran, cùng nguồn tài nguyên phong phú. Về phần mình, các quốc gia Trung Á coi sự hiện diện của Mỹ là đòn bẩy cần thiết để thực hiện chính sách ngoại giao cân bằng hơn.
Một điểm đáng chú ý của chuyến đi này là sự thay đổi rõ rệt trong phương thức tiếp cận của chính quyền Tổng thống Donald Trump, chuyển từ ngoại giao thuần túy sang mô hình “ngoại giao thương mại” rất thực dụng. Minh chứng rõ ràng là việc Bộ trưởng Ngoại giao Rubio dẫn đầu một phái đoàn hùng hậu gồm hơn 200 lãnh đạo doanh nghiệp và tập đoàn hàng đầu nước Mỹ tới tham dự hội nghị bộ trưởng khuôn khổ C5+1 (gồm 5 nước Trung Á là Uzbekistan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Mỹ).
Washington không còn chỉ thảo luận về các giá trị trừu tượng mà mang đến những cam kết đầu tư hữu hình, những dự án hợp tác năng lượng và mong muốn mở rộng tiếp cận nguồn khoáng sản đất hiếm, uranium quý giá của khu vực. Trung Á, đặc biệt là Kazakhstan và Uzbekistan, là những kho tàng khoáng sản chưa được khai thác hết của thế giới, sở hữu trữ lượng rất lớn về uranium, lithium, coban và các kim loại hiếm - những nguyên liệu không thể thay thế cho ngành công nghiệp bán dẫn, xe điện và năng lượng hạt nhân tương lai.
Với các nước Trung Á, Mỹ không chỉ mua tài nguyên mà còn mang đến công nghệ chế biến sâu giúp họ nâng cao chuỗi giá trị.
Chuyến công du còn là đòn bẩy thương mại mạnh mẽ nhằm thúc đẩy hạ tầng giao thông và logistics độc lập, cụ thể là “Hành lang giữa” - tuyến đường thương mại kết nối Trung Quốc, Trung Á qua biển Caspian đến châu Âu. Bằng cách đổ dòng vốn lớn từ các định chế tài chính Mỹ vào hệ thống cảng biển, đường sắt và hạ tầng số dọc tuyến đường này, Washington đang cố gắng hiện thực hóa một tuyến mạch giao thương Đông-Tây an toàn. Đối với các quốc gia Trung Á vốn bị bao bọc bởi đất liền, sự hỗ trợ của Mỹ giúp họ thực hiện mong ước trở thành trung tâm trung chuyển toàn cầu.
An ninh năng lượng và chuyển dịch xanh là một mặt trận kinh tế then chốt khác được cụ thể hóa trong chuyến đi. Với lợi thế đi đầu về công nghệ năng lượng tái tạo và quản lý lưới điện thông minh, các doanh nghiệp Mỹ mang đến các dự án hàng tỷ USD về năng lượng gió, năng lượng mặt trời và đặc biệt là công nghệ hạt nhân dân sự. Việc Kazakhstan và Uzbekistan đang xem xét xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới mở ra cơ hội thương mại lớn cho các tập đoàn năng lượng Mỹ.
Tuy nhiên, hành trình tìm kiếm ảnh hưởng của Mỹ tại vùng đất này chắc chắn không phải là thảm đỏ trải đầy hoa hồng. Sự tiếp cận mang tính “giao dịch” của Mỹ dù mang lại lợi ích kinh tế tức thì, nhưng để biến thành một cam kết chiến lược bền vững lâu dài đòi hỏi Washington phải duy trì một chính sách nhất quán và dỡ bỏ được những rào cản pháp lý từ thời Chiến tranh Lạnh.
Chuyến đi cũng vấp phải những luồng ý kiến trái chiều ngay tại chính trường Mỹ, cho rằng Bộ trưởng Ngoại giao Rubio đang chọn một điểm đến an toàn về mặt chính trị để né tránh các hồ sơ đối ngoại gai góc và cấp bách hơn. Nhưng việc củng cố quan hệ với Trung Á và ngay sau đó là chuyến thăm Ấn Độ nhằm hoàn tất thỏa thuận thương mại song phương cho thấy Mỹ đang muốn thiết lập một trục ảnh hưởng vững chắc tại Trung và Nam Á - những khu vực mang tính quyết định đến chuỗi cung ứng toàn cầu và an ninh năng lượng tương lai.
Chuyến thăm Trung Á của Bộ trưởng Ngoại giao Marco Rubio đánh dấu một chương mới trong chính sách đối ngoại của Mỹ tại khu vực. Chuyến công du cũng đưa Trung Á trở lại vị trí trung tâm trong bàn cờ chiến lược của các cường quốc. Sự thành bại của bước đi này sẽ phụ thuộc việc cam kết tài chính có được hiện thực hóa thành các dự án hạ tầng cốt lõi, và các quốc gia Trung Á có đủ khéo léo để tận dụng dòng vốn Mỹ mà không làm rạn nứt mối quan hệ mật thiết với các cường quốc láng giềng hay không.
TÔ MINH