Trầu cau đã mang đến, đôi trẻ mãi mãi không về
Trong ngôi nhà nhỏ ở xã Yên Thành, Nghệ An, ông Nguyễn Văn Đàn (70 tuổi) lặng đi mỗi khi nhắc đến người o ruột – liệt sĩ Nguyễn Thị Tâm, sinh năm 1946. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ký ức về người con gái đôi mươi vẫn vẹn nguyên trong tâm trí ông.
Năm 1965, khi o Tâm lên đường tham gia thanh niên xung phong (TNXP) chống Mỹ cứu nước, ông Đàn mới 9 tuổi. Trong ký ức của ông, o Tâm là người nhanh nhẹn, khéo léo, giỏi nấu ăn, may vá và hát rất hay.
Những lần hiếm hoi được về thăm nhà, Tâm chỉ kịp ở lại một, hai hôm rồi lại vội vã trở về đơn vị. Cô cùng đồng đội bám trụ trên những tuyến đường trọng yếu, san lấp hố bom, bảo đảm giao thông ra tiền tuyến. “O hay kể chuyện san lấp hố bom, mở đường. Công việc vất vả, nguy hiểm, có hôm phải thức trắng đêm”, ông Đàn nhớ lại.
Giữa những ngày tháng bom đạn, Tâm gặp Cao Ngọc Hòa, chàng trai sinh năm 1948, quê xã Diễn Lộc, huyện Diễn Châu cũ, nay thuộc xã Tân Châu, Nghệ An. Hòa tham gia TNXP năm 1965, từng công tác tại Đại đội 304 trước khi được bổ sung về Đại đội 317.
Tình yêu của họ lớn lên giữa những ngày cùng đồng đội làm nhiệm vụ, qua những lần gặp gỡ và những câu hỏi thăm giản dị. Khi tình cảm chín muồi, cả hai quyết định báo cáo với đơn vị, công khai chuyện yêu đương và tính chuyện xây dựng gia đình.
Tâm đã hai lần đưa Hòa về thăm nhà. Trong lần thứ hai, cô thổ lộ với mẹ là bà Trần Thị Đàm về tình yêu với chàng trai cùng đơn vị. Đám cưới dự định tổ chức trong tháng tới. “O Tâm bảo với mẹ rằng sắp tới gia đình anh Hòa sẽ mang trầu cau lên ăn hỏi. Nếu hôm ấy không kịp về, mẹ và các anh chị cứ coi như cả hai đang có mặt”, ông Đàn kể.
Chiều 30/10/1968, mẹ và anh trai Hòa là Cao Ngọc Lợi từ Diễn Lộc đến nhà Tâm làm lễ dạm ngõ. Đường xa gần 30km, giữa thời chiến, hai người mang theo bánh trái, chai rượu, trầu cau, đi bộ đến nhà gái. Đêm ấy, mẹ và anh trai Hòa ngủ lại nhà cô dâu tương lai, mong sáng hôm sau sẽ gặp đôi trẻ. Nhưng Tâm và Hòa vẫn ở đơn vị, chưa thể trở về.
Khoảng 6h ngày 31/10, mẹ con anh Lợi xin phép ra về sớm để tránh máy bay. Cũng vào buổi sáng ấy, tiếng bom từ phía Truông Bồn vọng về, rung chuyển cả vùng quê. Khoảng 10h, gia đình ông Đàn nhận được tin dữ. Bố ông Đàn, cũng là anh ruột của Tâm, lập tức mượn xe đạp lên Mỹ Sơn tìm em gái. Sau ba ngày cùng đồng đội tìm kiếm, gia đình vẫn không tìm thấy thi thể Tâm.
Khi tin dữ lan về quê, người thân, hàng xóm tìm đến hỏi thăm bà Đàm (mẹ Tâm) nhưng không ai nỡ nói thẳng. Linh cảm có chuyện chẳng lành, bà liên tục dò hỏi: “Bay có chuyện chi giấu tau?”.
Mọi người tìm cách nói dần cho bà biết. Khi hiểu ra con gái đã hy sinh, người mẹ chỉ kêu trời một tiếng rồi ngồi lặng. Suốt ngày hôm ấy, bà không nói thêm lời nào.
Nhắc lại chuyện cũ, ông Đàn nghẹn ngào: “Hai gia đình vừa dạm ngõ, ai cũng mong o sớm trở về để lo đám cưới. Vậy mà chỉ trong chốc lát, mọi thứ không còn nữa”.
Nỗi đau càng chồng chất khi bà Đàm đã có hai người con trai hy sinh trong chiến tranh. Liệt sĩ Nguyễn Dơn, sinh năm 1928, hy sinh tại chiến trường Điện Biên Phủ năm 1951; liệt sĩ Nguyễn Văn Vấn, sinh năm 1943, hy sinh năm 1966 tại mặt trận phía Nam.
Tình yêu đôi lứa hòa vào tình yêu đất nước
20 giờ ngày 30/10/1968, Tổng đội trưởng TNXP Nghệ An nhận được lệnh hỏa tốc về việc khẩn trương sửa chữa cầu đường, san lấp hố bom, bảo đảm an toàn cho đoàn xe quân sự đi qua tuyến đường vào sáng hôm sau.
Theo lệnh, các đơn vị phải khẩn trương thực hiện nhiệm vụ, sẵn sàng đối phó với máy bay địch. Tiểu đội 2, Đại đội 317 nhận nhiệm vụ san lấp hố bom, mở đường cho đoàn xe bộ đội vượt qua Truông Bồn trước khi trời sáng.
Khoảng 4h ngày 31/10, sau bữa sáng, các chiến sĩ tập trung làm nhiệm vụ. Đến khoảng 6h10, khi công việc gần hoàn thành, máy bay Mỹ bất ngờ xuất hiện, trút bom xuống khu vực con đường có 14 TNXP đang làm việc.
Sau trận bom, 13 chiến sĩ hy sinh, chỉ bà Trần Thị Thông sống sót nhưng bị thương. Trong số những người nằm lại có Tâm và Hòa.
Khi máy bay ngừng ném bom, Ban chỉ huy đơn vị cùng lực lượng Tổng đội TNXP lập tức đến hiện trường tìm kiếm người bị thương, đưa đi cấp cứu và thu gom thi thể các liệt sĩ. Năm người được tìm thấy thi thể, tám người còn lại hy sinh trong tình trạng thi thể không còn nguyên vẹn.
Liệt sĩ Cao Ngọc Hòa hiện được bà Phạm Thị Thu (53 tuổi), cháu dâu ở phường Vinh Phú, Nghệ An, thờ phụng. Những câu chuyện về anh được bà Thu nghe kể lại từ bà Cao Thị Hợp, em gái ruột của liệt sĩ Hòa, trước khi bà Hợp qua đời.
Theo lời kể, Hòa là người hiền lành, sống tình cảm và luôn nghĩ cho gia đình. Nhà nghèo, bố mất sớm, anh chỉ học hết lớp 7 rồi tình nguyện tham gia TNXP. Trong ba năm công tác, anh chỉ có dịp về thăm nhà hai lần.
Lần trở về thứ hai cũng là lần Hòa đưa Tâm về giới thiệu với gia đình, báo tin hai người dự định cưới nhau trong tháng tới. Biết mẹ còn nhiều khó khăn, chàng trai trẻ cố gắng động viên: “Con quyết định cưới vợ trong tháng tới. Mẹ đừng lo, đám cưới chúng con tổ chức đơn giản thôi, có các bạn trong tiểu đội TNXP về giúp đỡ nên đâu sẽ vào đó”.
Lời nói mộc mạc ấy chứa đựng ước mong bình dị của một người con trai nghèo: được cưới người mình yêu, có một mái ấm riêng và để mẹ yên lòng. Nhưng anh đã không thể thực hiện lời hứa. “Bác đã hy sinh khi còn quá trẻ, chưa kịp có một gia đình của riêng mình”, bà Thu chia sẻ.
Dù chưa từng gặp bác chồng, bà Thu vẫn cảm thấy xót xa khi nghĩ về cuộc đời anh. Với bà, việc hương khói không chỉ là trách nhiệm của người thân mà còn là cách gìn giữ ký ức về người bác đã ngã xuống, để sự hy sinh ấy không bị lãng quên. “Bác và mự Tâm đã không thể thực hiện lời hẹn ngày cưới, nhưng tình yêu và sự hy sinh của họ sẽ còn được nhắc nhớ mãi”, bà Thu bộc bạch.
Ngày 31/10/1968, 13 chiến sĩ TNXP Tiểu đội 2, Đại đội 317, Tổng đội TNXP Nghệ An hy sinh khi đang làm nhiệm vụ tại Truông Bồn. Người trẻ nhất mới 17 tuổi, người nhiều tuổi nhất vừa tròn 22. Nguyễn Thị Tâm và Cao Ngọc Hòa là hai trong số những người trẻ đã gửi lại tuổi xuân nơi vùng đất lửa.
Từ tháng 6 đến tháng 10/1968, đoạn Quốc lộ 15 qua Truông Bồn hứng chịu 2.692 quả bom các loại. Hơn 1.240 cán bộ, chiến sĩ bộ đội, dân quân tự vệ, TNXP và công nhân ngành giao thông đã ngã xuống trên vùng đất này.