Ngày tôi học lớp 4 ở trường học sinh miền Nam số 1 thuộc xã Phương Trung, Hà Đông, chúng tôi đã học thuộc lòng bài tùy bút “Lòng yêu nước” của nhà văn Ehrenburg, bài in trong sách giáo khoa lớp 4. Bài tùy bút ấy đã in sâu vào lòng tôi, một đứa trẻ, cho tới khi đã trưởng thành, đã đi chiến trường Nam Bộ 5 năm, và đã là nhà thơ, khi tôi viết bài thơ “Có một lần tôi nghe bản giao hưởng số 7” trong rừng chiến khu Tây Ninh, thì câu kết của bài thơ này lấy nguyên câu cuối cùng của bài tùy bút “Lòng yêu nước” của Ehrenburg: “Mất nước Nga thì ta còn sống làm gì nữa?”. Bài thơ đã được dịch ra tiếng Nga, và thật vinh dự cho tôi, nó được in ở tạp chí “Thế giới mới”, tạp chí văn học nổi tiếng nhất Liên Xô hồi đó, do nhà thơ Tvardovski làm Tổng biên tập.
Ngày đó, tôi cũng không ngờ Ilya Ehrenburg (sinh ngày 26 tháng 1 năm 1891 - mất ngày 31 tháng 8 năm 1967) còn là nhà thơ, và là một nhà thơ lớn của nước Nga. Văn học Nga, thơ ca Nga luôn là một bí ẩn với chúng ta, bởi những nhà thơ Nga vĩ đại đều viết văn xuôi, như Pasternak viết tiểu thuyết “Doctor Jivago” và nhận giải Nobel từ tiểu thuyết ấy, trong khi ông là nhà thơ vĩ đại không chỉ của nước Nga, mà của toàn thế giới. Nhờ đâu tôi biết và được đọc những bài thơ của Ilya Ehrenburg? Chính là nhờ tạp chí Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam do nhà thơ Ngô Thế Oanh phụ trách. Tôi đã sửng sốt khi đọc chùm thơ Ehrenburg, vì nó hay, thế thôi. Hôm nay, tôi sực nhớ câu chuyện này, và tôi nhờ nhà thơ Đoàn Tuấn, một người từng du học bên Liên Xô, dịch cho tôi 5 bài thơ của Ilya Ehrenburg. Anh Đoàn Tuấn đã dịch ngay, và gửi cho tôi.
Tôi muốn giới thiệu với bạn đọc một bài thơ của Ilya Ehrenburg do nhà thơ Đoàn Tuấn dịch từ tiếng Nga:
Đấu bò
Những tiếng reo đầy phấn khích hiếu kỳ
Chào con bò bước ra từng bước nặng
Trong đôi mắt mở to hoang dại
Một nỗi buồn sâu thẳm xa xưa.
Những mũi lao của nỗi nhục run lên.
Con bò đợi kẻ thù từ lâu lắm
Nó lao vào tấm áo choàng sặc sỡ,
Cắm đôi sừng sắc nhọn giữa khoảng không.
Nó không hiểu - ai là người nhuộm máu
những bãi cát vàng sa mạc nóng bỏng kia
không biết những trò chơi, luật lệ, lễ nghi
không biết mình để làm gì, khi lớn?
Không sang trái, chẳng thể nào sang phải -
Đường của bò thật ngắn, chao ơi
Đám đông vỗ tay, huýt sáo: “Tuyệt vời!’’
Và chờ đợi một con bò mới.
Tôi mãi không quên bước chạy của bò,
Lao về trước, khiến tôi day dứt,
Sự hoành tráng, mặt trời và bạo lực
Của một ngày cứng như đá, khô rang.
1939
THANH THẢO