"Trong thời khắc này, Tổng thống phải có mặt trong nước", Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki tối 30/10 thông báo trên mạng xã hội X, sau khi ra lệnh cho chuyên cơ chở ông quay đầu, dù đang thực hiện hành trình công du tới Senegal.
Tuyên bố được ông đưa ra sau khi cảnh sát Ba Lan triển khai lực lượng vây quanh trụ sở Tòa án Hiến pháp ở Warsaw, đối đầu với một nhóm người biểu tình phản đối việc Chánh án Tòa Hiến pháp Bogdan Swieczkowski, đồng minh của Tổng thống Nawrocki, bị đình chỉ chức vụ.
Trước đó, Tòa án Hiến pháp Ba Lan ra thông báo cho biết thẩm phán có thâm niên lâu nhất là Anna Korwin-Piotrowska đã đình chỉ chức vụ của ông Swieczkowski và tạm thời nắm quyền điều hành cơ quan này. Thông tin được đăng trên trang web của tòa vào khoảng 18h, sau khi Tổng thống Nawrocki lên đường công du, nhưng trang web sau đó gặp sự cố.
Tòa án Hiến pháp Ba Lan là cơ quan chuyên trách phân xử những bất đồng về diễn giải hiến pháp, có thẩm quyền chỉ thấp hơn Tòa án Tối cao trong hệ thống tư pháp nước này.
Chủ tịch Tòa án Hiến pháp Swieczkowski cưa hàng rào
Chánh án Tòa án Hiến pháp Swieczkowski cắt hàng rào để trở vào tòa nhà đêm 30/10. Video: Republika
Người ủng hộ cánh hữu tại Ba Lan đã kéo đến trụ sở Tòa án Hiến pháp ngay trong đêm 30/10 nhằm phản đối quyết định đình chỉ chức vụ của ông Swieczkowski, người được đánh giá là thẩm phán có lập trường bảo thủ và là đồng minh quan trọng của Tổng thống Nawrocki.
Lực lượng cảnh sát chống bạo động được triển khai đến khu vực với lý do bảo vệ trụ sở khỏi người quá khích, trong khi ông Swieczkowski cho rằng lực lượng này có mặt để ngăn cản ông trở về nhiệm sở.
Theo thông báo của Chánh văn phòng Tổng thống Pawel Szefernaker, ông Nawrocki ngay khi về nước đã tổ chức họp khẩn tại Phủ Tổng thống, sau đó cùng các cận vệ và Chánh án Tòa án Tối cao Zbigniew Kapinski đến trụ sở Tòa án Hiến pháp.
Ông Nawrocki sau khi đối đầu với cảnh sát đã xông vào trụ sở tòa án. Video lan truyền trên mạng xã hội cho thấy Tổng thống Ba Lan, sau khi vào được bên trong tòa nhà, đã đối mặt thẩm phán Korwin-Piotrowska cùng các đồng nghiệp và nói "các người không phải thẩm phán Tòa án Hiến pháp".
Tổng thống Ba Lan xô xát khi xông vào Tòa án Hiến pháp
Tổng thống Nawrocki tiến vào trụ sở Tòa án Hiến pháp đêm 30/10. Video: X/Nexta
Tòa án Hiến pháp là một trong những "điểm nóng" tranh chấp quyền lực hiện nay giữa chính phủ thân châu Âu của Thủ tướng Donald Tusk và phe đối lập ủng hộ đảng Luật pháp và Công lý (PiS).
PiS, đảng từng nắm quyền lãnh đạo chính phủ Ba Lan giai đoạn 2015-2023, cáo buộc Thủ tướng Tusk tìm cách chiếm quyền kiểm soát Tòa án Hiến pháp. Cựu bộ trưởng tư pháp Zbigniew Ziobro gọi sự việc là "cuộc tấn công trắng trợn, mang tính hình sự vào trật tự hiến pháp", đồng thời kêu gọi người ủng hộ phản kháng.
Cựu thủ tướng Mateusz Morawiecki cũng lên án việc đình chỉ chức vụ ông Swieczkowski, cho rằng chính quyền không nên dùng biện pháp cưỡng ép để khôi phục nền pháp quyền. Ông cảnh báo việc thay thế những chuẩn mực gây tranh cãi bằng những quy tắc mới còn cực đoan hơn sẽ tạo ra tiền lệ xấu.
Trong khi đó, Thủ tướng Tusk tuyên bố việc khôi phục pháp quyền là nghĩa vụ của chính phủ. "Sau nhiều năm vô pháp dưới quyền của PiS, đây là quá trình khó khăn, đôi khi đau đớn và đòi hỏi hành động quyết đoán. Không có con đường nào khác", ông viết trên X.
Cảnh sát chống bạo động được triển khai tại Tòa án Hiến pháp Ba Lan đêm 30/10. Ảnh: Reuters
Mâu thuẫn bắt nguồn từ năm 2015, khi PiS tìm cách bổ nhiệm thẩm phán vào những vị trí đã được chính phủ tiền nhiệm lấp đầy. Các ứng viên của đảng này sau đó chiếm đa số tại Tòa án Hiến pháp, khiến cơ quan này bị chỉ trích trong nước và quốc tế về tính độc lập, khách quan.
Liên minh của ông Tusk lên nắm quyền năm 2023 với cam kết khôi phục tính độc lập của hệ thống tư pháp, sau khi EU cáo buộc chính quyền tiền nhiệm làm suy yếu pháp quyền và áp dụng các khoản phạt đối với Ba Lan.
Nhưng nỗ lực cải tổ của Thủ tướng Tusk liên tục gặp trở ngại từ các tổng thống có quan hệ thân thiết với PiS, trong đó có ông Nawrocki, người đắc cử năm 2025. Đầu năm nay, ông từ chối tổ chức lễ tuyên thệ nhậm chức cho 3 trong 6 thẩm phán do quốc hội đề cử.
Ông Swieczkowski, từng là thứ trưởng tư pháp dưới thời PiS, cũng không cho phép các thẩm phán này vào tòa án nhận nhiệm sở. Hồi tháng 9, quốc hội Ba Lan tiếp tục bổ nhiệm Maciej Berek, một đồng minh của ông Tusk, vào Tòa án Hiến pháp bất chấp sự thiếu hợp tác từ Tổng thống và chánh án tòa.
Thanh Danh (Theo Reuters, Fox, Politico)