Chiều 7/10, phiên xét xử vụ án tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương khép lại với mức án từ 12 tháng tù cho hưởng án treo đến 30 năm tù đối với 65 bị cáo, thuộc 10 nhóm tội danh.
Vụ án được HĐXX đánh giá đặc biệt nghiêm trọng, không chỉ bởi sai phạm kéo dài nhiều năm tại một cơ sở giám định liên quan trực tiếp đến hoạt động tư pháp, mà còn vì hàng loạt cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng, người làm trong cơ quan tố tụng cùng bị cuốn vào vòng xoáy tiền bạc và lợi ích.
Ngoài chuyện nhận tiền để tạo điều kiện cho can phạm, bản án còn chỉ ra một kẽ hở khác: thời gian chữa bệnh bắt buộc được trừ vào thời hạn chấp hành án. Chính quy định mang tính nhân văn này bị một số người lợi dụng để "chạy" kết quả giám định tâm thần, đổi lấy những khoản tiền từ vài chục triệu đến hàng tỷ đồng.
Từ thực tế đó, TAND Hà Nội đưa ra loạt kiến nghị với Bộ Công an và Bộ Y tế.
>>Xem chi tiết án tù của 65 người
Viện pháp y tâm thần cần có công an bảo vệ 24/7
Một trong những lỗ hổng lớn nhất, theo HĐXX, nằm ở khâu quản lý can phạm đang điều trị bắt buộc. Trước khi vào Viện, họ được các lực lượng chuyên trách giam giữ, kiểm soát bằng nhiều biện pháp; nhưng khi chuyển sang điều trị, trách nhiệm trực tiếp lại đặt lên vai bác sĩ, điều dưỡng.
Tại tòa, một điều dưỡng gọi đây là tình thế "chốt chặn cuối cùng" nhưng những người đứng chốt lại chỉ được đào tạo chuyên môn y tế, không có nghiệp vụ đối phó người phạm tội, không công cụ hỗ trợ và cũng không có lực lượng chuyên trách túc trực.
Có trường hợp khi không được đáp ứng yêu cầu ra ngoài, bệnh nhân tấn công nhân viên. Việc bị hành hung, theo lời các điều dưỡng, gần như bị xem là chuyện khó tránh vì người gây ra hành vi đang mắc bệnh tâm thần.
Thực tế vụ án cũng cho thấy "cửa ải" cuối cùng trước khi can phạm ra khỏi Viện lại do bốn bảo vệ từ 62 đến 69 tuổi đảm nhiệm. Có người thậm chí khai không nhận thức rằng việc cung cấp thông tin cho can phạm là vi phạm.
Dù số tiền nhận không lớn, mỗi người vẫn bị tuyên 2-3 năm tù do hậu quả của hành vi.
Từ lỗ hổng này, Tòa đề nghị Bộ Công an đưa các cơ sở giám định tâm thần, chữa bệnh bắt buộc vào danh mục đơn vị, mục tiêu cần bảo vệ; bố trí lực lượng vũ trang và giám sát 24/24 để bảo đảm an ninh, an toàn.
Cựu viện trưởng Trần Văn Trường. Ảnh: Danh Lam
Siết quy trình, truy trách nhiệm công tác giám định tâm thần
Lỗ hổng thứ hai nằm ngay trong quy trình giám định.
Theo HĐXX, hiện chưa có cơ chế giám sát đủ mạnh đối với kết quả giám định tâm thần. Cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phụ thuộc lớn vào kết luận của các Viện pháp y, trong khi chưa có một hội đồng cấp cao hơn để thường xuyên giám sát, xem xét lại hoặc hủy kết quả khi xuất hiện dấu hiệu thiếu khách quan.
Một bất cập khác là các thành viên hội đồng giám định thường cùng thuộc một đơn vị. Khi cùng chịu chung cơ chế quản lý, tính độc lập trong chuyên môn có thể bị ảnh hưởng.
Theo quy trình hiện nay, khi có quyết định trưng cầu giám định, Viện trưởng phân công hội đồng gồm ba người: một người chủ trì, một thành viên và một thư ký. Kết quả được lập trên cơ sở thăm khám trực tiếp, cả ba cùng ký xác nhận; nếu có ý kiến khác nhau phải ghi rõ trong kết luận.
Nhưng vụ án này cho thấy có trường hợp cả ba thành viên cùng nhận hối lộ để làm sai lệch kết quả trong 26 vụ án, hướng dẫn can phạm "diễn" triệu chứng tâm thần rồi thống nhất ký kết luận mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi.
Để khắc phục, HĐXX kiến nghị Bộ Y tế quy định hội đồng giám định phải có thành viên đến từ các đơn vị, cơ sở y tế khác nhau, nhằm tăng tính độc lập và hạn chế ảnh hưởng từ cơ chế nội bộ.
Tòa cũng đề nghị với những trường hợp bỏ điều trị, bỏ trốn hoặc có biểu hiện bất thường trong quá trình chữa bệnh bắt buộc, cần xem xét tái giám định trước khi tiếp tục kết luận mất khả năng nhận thức, điều khiển hành vi hoặc áp dụng biện pháp chữa bệnh bắt buộc.
Thanh Lam - Phạm Dự